100 điều cần biết trước khi về Việt Nam

Đây là 100 điều cần biết trước khi về: giấy tờ riêng của người Việt ở nước ngoài (hộ chiếu, giấy miễn thị thực, quốc tịch, khai báo lưu trú, hải quan), những thay đổi của năm 2025 và 2026, phép tắc trong họ hàng mà các con lớn lên ở nước ngoài chưa biết, và những mẹo đi lại, ăn uống vẫn còn nguyên giá trị. Khi trang có hướng dẫn chi tiết về một chủ đề, điểm đó dẫn tới bài viết.

Thông tin được kiểm tra ngày 17/10/2026 với các nguồn chính thức, gồm cả các quy định mới năm 2025 và 2026. Quy định về nhập cảnh, cư trú và quốc tịch thay đổi thường xuyên: hãy kiểm tra lại trước khi đặt vé, và hỏi cơ quan đại diện Việt Nam nơi bạn sống về trường hợp riêng của mình. Bài viết có hai đường dẫn đối tác, được ghi rõ.

Trước khi về: hộ chiếu, giấy tờ và lộ trình

Người Việt ở nước ngoài có nhiều cách về nước hơn khách du lịch: hộ chiếu Việt Nam, giấy miễn thị thực 5 năm, miễn thị thực theo hộ chiếu nước ngoài, hay e-visa.

1. Hộ chiếu Việt Nam: về nước không cần thị thực

Còn hộ chiếu Việt Nam hợp lệ, bạn về nước như mọi công dân: không cần thị thực, không giới hạn số ngày ở lại. Luật chỉ đòi hộ chiếu còn nguyên vẹn và còn hạn, nhưng hãng bay và nước quá cảnh có thể khắt khe hơn: tốt nhất hộ chiếu còn ít nhất sáu tháng. Hộ chiếu hết hạn thì làm lại tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước bạn sống, vài tháng trước chuyến đi.

Nếu có hai quốc tịch, bạn nên vào và ra bằng cùng một hộ chiếu để dấu xuất nhập cảnh khớp nhau. Vào bằng hộ chiếu nước ngoài, bạn được xem như khách nước ngoài: cần thị thực hoặc giấy miễn thị thực (điểm 2), và ở quá hạn sẽ bị phạt như người nước ngoài (điểm 3). Chưa chắc mình còn quốc tịch Việt Nam hay không? Xem điểm 8.

2. Hộ chiếu nước ngoài: giấy miễn thị thực 5 năm cho cả nhà

Nếu mang hộ chiếu Mỹ, Úc, Canada hay Đài Loan, giấy tờ đáng làm nhất là giấy miễn thị thực, quen gọi là "visa 5 năm". Đối tượng gồm người Việt Nam định cư ở nước ngoài, và vợ, chồng, con của người Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc của công dân Việt Nam. Như vậy người bạn đời nước ngoài và các con sinh ở nước ngoài đều xin được.

Giấy có giá trị tối đa 5 năm và phải hết hạn trước hộ chiếu ít nhất sáu tháng; hộ chiếu khi nộp phải còn hạn ít nhất một năm. Mỗi lần nhập cảnh, bạn được tạm trú tối đa sáu tháng; muốn ở lâu hơn thì nhờ người thân bảo lãnh và xin gia hạn tạm trú tại phòng quản lý xuất nhập cảnh công an tỉnh, 10 USD mỗi lần. Lệ phí cấp giấy cũng là 10 USD.

Hồ sơ gồm tờ khai, hai ảnh 4x6 cm, hộ chiếu và một giấy tờ chứng minh gốc Việt: hộ chiếu Việt Nam cũ (còn hay hết hạn), chứng minh nhân dân, giấy khai sinh, sổ hộ khẩu, hay giấy tờ cấp trước năm 1975. Vợ, chồng, con nộp thêm giấy kết hôn hoặc giấy khai sinh chứng minh quan hệ, kèm giấy tờ của người thân là người Việt. Nộp tại đại sứ quán, tổng lãnh sự quán Việt Nam nơi bạn sống, hoặc tại Cục Quản lý xuất nhập cảnh nếu bạn đang ở Việt Nam; hồ sơ được giải quyết trong khoảng năm ngày làm việc. Muốn dùng giấy này để nhập cảnh thì phải có nó trước chuyến bay: hãy xin sớm.

3. Không có giấy miễn thị thực: miễn thị thực 45 ngày hoặc e-visa

Hộ chiếu Pháp, Đức, Anh, Ý, Tây Ban Nha, Nhật, Hàn Quốc, Nga, Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy và Phần Lan được ở 45 ngày không cần thị thực, với mọi mục đích, đến hết 14/3/2028. Hộ chiếu Bỉ, Hà Lan, Thụy Sĩ, Ba Lan, Séc và vài nước châu Âu khác cũng được 45 ngày, đến hết 14/8/2028, nhưng chỉ khi đi du lịch: Bộ Ngoại giao Séc ghi rõ về thăm người thân phải xin e-visa. Hộ chiếu Mỹ, Úc, Canada, New Zealand và Đài Loan thì không được miễn thị thực. Công cụ tra cứu thị thực của trang trả lời cho từng hộ chiếu, có ô riêng cho người gốc Việt và gia đình.

E-visa có giá 25 USD cho một lần nhập cảnh, 50 USD cho nhiều lần, ở tối đa 90 ngày, xin trên evisa.gov.vn hoặc thithucdientu.gov.vn, hai địa chỉ dẫn về cùng một cổng từ tháng 11/2024. Thời hạn xử lý theo luật là ba ngày làm việc, nhưng không có email nào gửi visa cho bạn: ghi lại mã hồ sơ, rồi tự tải và in bản PDF trên cổng. Lệ phí không được hoàn nếu bị từ chối, nên làm theo hướng dẫn xin e-visa từng bước. Hàng chục trang web nhái cổng chính thức thu giá gấp tới năm lần: chỉ tin địa chỉ có đuôi .gov.vn, tự gõ địa chỉ thay vì bấm vào quảng cáo, và học cách nhận ra những trang tự xưng là chính thức.

Ngày ghi trên dấu nhập cảnh mới là căn cứ. Từ 15/12/2025, ở quá hạn bị phạt nặng hơn: 500.000 đồng đến 2 triệu đồng nếu dưới 16 ngày, 5 đến 10 triệu đồng từ 16 đến 29 ngày, tới 40 triệu đồng nếu quá một năm, và có thể bị trục xuất. Muốn ở thêm thì phải có người bảo lãnh tại Việt Nam, và người thân của bạn đứng ra bảo lãnh được. Còn người được miễn thị thực 45 ngày thì chỉ cần sang Campuchia hay Lào rồi quay lại là có ngay 45 ngày mới, không phải chờ.

4. Phú Quốc: 30 ngày cho bạn bè và người thân nước ngoài

Đảo Phú Quốc cho mọi quốc tịch ở 30 ngày không cần thị thực, kể cả người Mỹ, người Úc hay người Canada: tiện cho người bạn đời hay bạn bè chưa kịp làm giấy tờ, nếu cả nhà chỉ đi biển vài ngày. Điều kiện là đến từ nước ngoài, bay thẳng tới sân bay hoặc cảng của đảo, hoặc nối chuyến ở một sân bay quốc tế khác của Việt Nam mà không qua cửa nhập cảnh. Hỏi hãng bay cho chắc: chuyến nối sang bay nội địa thường phải qua kiểm soát hộ chiếu.

Và phải ở lại trên đảo: muốn vào đất liền thăm gia đình thì cần thị thực, mà e-visa không xin được khi đã ở Việt Nam. Chính sách miễn thị thực 30 ngày của Phú Quốc còn vài chi tiết đáng đọc.

5. Tờ khai trước khi đến, và những gì hải quan hỏi

Từ tháng 4/2026, cơ quan xuất nhập cảnh đề nghị khách nước ngoài khai thông tin miễn phí trên prearrival.immigration.gov.vn trong 72 giờ trước khi đến, tại TP.HCM, Phú Quốc, Hà Nội, Đà Nẵng và Cam Ranh. Về chính thức thì chưa bắt buộc, nhưng hãng bay và các sứ quán đều giới thiệu như một thủ tục phải làm: nếu bạn vào bằng hộ chiếu nước ngoài, cứ khai. Mã QR nhận được cho bạn vào làn nhanh hơn. Tờ khai không thay thế thị thực, và đã có trang giả đòi thu tiền.

Mang trên 5.000 USD (hoặc ngoại tệ khác tương đương) hay trên 15 triệu đồng tiền mặt, hoặc từ 300 g vàng trở lên, bạn phải khai báo hải quan; quên khai có thể bị phạt tới 50 triệu đồng từ tháng 7/2026. Rượu, bia, thuốc lá có định mức miễn thuế riêng, và hành lý vượt định mức phải khai, nộp thuế. Thuốc men có giới hạn (điểm 49), thuốc lá điện tử bị cấm hẳn (điểm 57). Phần còn lại, từ ống lồng máy bay đến bãi taxi, có trong hướng dẫn khi đến sân bay Việt Nam.

6. Bảo hiểm du lịch: không bắt buộc, nhưng đừng về tay không

Việt Nam không đòi bảo hiểm khi nhập cảnh, còn bảo hiểm y tế ở nước bạn sống thường trả rất ít ở đây: Medicare của Mỹ, chẳng hạn, nói chung không chi trả chăm sóc y tế ngoài nước Mỹ. Vài ngày nằm bệnh viện quốc tế hay một chuyến chuyển viện về nước có thể tốn hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng. Xem kỹ hai điều khoản: lái xe máy, thường bị loại trừ nếu không có bằng hợp lệ (điểm 32), và hồi hương y tế. Muốn so sánh các gói, đọc hướng dẫn bảo hiểm du lịch của trang.

Đăng ký chuyến đi với nước mà bạn mang hộ chiếu: STEP (Mỹ), Registration of Canadians Abroad (Canada), Ariane (Pháp), Elefand (Đức) hay Tabireji (Nhật); người Úc đăng ký nhận tin cập nhật của Smartraveller. Lưu số khẩn cấp của sứ quán nước đó vào điện thoại.

7. Ở nhà người thân: khai báo tạm trú và thông báo lưu trú

Khách sạn, homestay tự khai báo cho bạn khi nhận phòng. Ở nhà người thân thì việc này thuộc về chủ nhà, và từ năm 2026 quy định đã chặt hơn.

• Vào bằng hộ chiếu nước ngoài: chủ nhà phải khai báo tạm trú cho người nước ngoài với công an xã, phường nơi ở, trong 12 giờ kể từ khi bạn đến (24 giờ ở vùng sâu, vùng xa). Bộ Công an đã trả lời rõ: khách ở nhà riêng cũng phải khai. Cách đơn giản nhất là mang hộ chiếu ra công an phường điền phiếu khai báo (mẫu NA17), hoặc hỏi công an có cho khai trực tuyến không. Nếu không khai, chủ nhà có thể bị phạt 2 đến 4 triệu đồng cho một đến ba khách (nghị định 282/2025).
• Vào bằng hộ chiếu Việt Nam: từ 1/7/2026, người thân, bạn bè ở lại qua đêm đều phải được thông báo lưu trú trước 23 giờ hôm đó, hoặc trước 8 giờ sáng hôm sau nếu đến sau 23 giờ. Chủ hộ hoặc người trong nhà làm qua ứng dụng VNeID, điện thoại, email hay tại công an xã, phường; mỗi lần thông báo cho tối đa 30 ngày và không mất phí. Không thông báo thì bị cảnh cáo hoặc phạt 500.000 đồng đến 1 triệu đồng.

8. Quốc tịch: luật sửa đổi năm 2025 mở rộng cửa

Sống ở nước ngoài lâu năm, hay nhập quốc tịch nước khác, không tự động làm bạn mất quốc tịch Việt Nam: theo Điều 26 Luật Quốc tịch, quốc tịch chỉ mất trong những trường hợp luật định, chủ yếu khi được cho thôi hoặc bị tước quốc tịch. Nhiều người vẫn là công dân Việt Nam mà không biết. Không còn giấy tờ thì cơ quan đại diện Việt Nam nơi bạn sống có thể xác định quốc tịch và cấp hộ chiếu Việt Nam.

Luật sửa đổi Luật Quốc tịch (số 79/2025/QH15), có hiệu lực từ 1/7/2025, thay đổi hai điều lớn. Mọi người đã mất quốc tịch Việt Nam đều được xem xét cho trở lại quốc tịch, và có thể đồng thời giữ quốc tịch nước ngoài nếu đáp ứng điều kiện, chẳng hạn việc giữ đó phù hợp với pháp luật nước kia, và được Chủ tịch nước cho phép. Người có cha hoặc mẹ, hay nay cả ông bà nội hoặc ông bà ngoại, là công dân Việt Nam thì khi xin nhập quốc tịch được miễn các điều kiện biết tiếng Việt, thường trú tại Việt Nam và khả năng bảo đảm cuộc sống, và cũng có thể xin giữ quốc tịch nước ngoài. Người ở nước ngoài nộp hồ sơ tại cơ quan đại diện nơi mình cư trú, và thẻ căn cước nay cũng là giấy tờ chứng minh quốc tịch. Mỗi trường hợp một khác: hỏi cơ quan đại diện trước khi nộp.

9. Vé máy bay: vào một đầu, ra một đầu

Về thăm nhà ở Sài Gòn mà muốn ra Hà Nội, hay ngược lại? Đặt vé vào một thành phố và ra từ thành phố kia để khỏi quay lại đường cũ. Từ Mỹ, chuyến bay thẳng duy nhất là San Francisco đi TP.HCM của Vietnam Airlines; từ Sydney hay Melbourne, bay thẳng mất khoảng tám tiếng rưỡi đến chín tiếng rưỡi; từ Paris và London, Vietnam Airlines bay thẳng tới cả hai thành phố trong khoảng 12 đến 13 tiếng; từ Canada phải nối chuyến ít nhất một lần. Các chặng nội địa nhiều và rẻ lo phần còn lại (điểm 35 và bản đồ sân bay). Đi bằng e-visa thì ghi đúng sân bay đến và đi.

Việt Nam dùng giờ UTC+7 quanh năm, không đổi giờ mùa hè: chậm hơn Tokyo, Seoul 2 tiếng và Đài Bắc 1 tiếng, chậm hơn Sydney 3 tiếng (4 tiếng khi Úc theo giờ mùa hè), nhanh hơn Paris 6 tiếng vào mùa đông (5 tiếng vào mùa hè) và nhanh hơn California 15 tiếng (14 tiếng vào mùa hè). Hạ cánh buổi sáng thì cố thức đến tối: một tô phở và một vòng quanh hồ tốt hơn một giấc ngủ dài.

10. Bản đồ mới: 34 tỉnh thành, không còn quận huyện

Từ 1/7/2025, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố thay vì 63, cấp huyện bị bỏ, và xã, phường được gộp lại, từ 10.035 xuống còn 3.321 đơn vị cấp xã. Quê bạn có thể đã đổi tỉnh. Ở miền Nam, Bến Tre và Trà Vinh nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, Tiền Giang thuộc Đồng Tháp, Long An thuộc Tây Ninh, Sóc Trăng và Hậu Giang thuộc thành phố Cần Thơ, Bạc Liêu thuộc Cà Mau, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu thuộc TP.HCM, Bình Phước thuộc Đồng Nai, còn Phú Quốc thành đặc khu của tỉnh An Giang. Ở miền Trung, Quảng Nam thuộc Đà Nẵng, Bình Định thuộc Gia Lai, Phú Yên thuộc Đắk Lắk, Ninh Thuận thuộc Khánh Hòa, Bình Thuận thuộc Lâm Đồng. Ngoài Bắc, Nam Định và Hà Nam thuộc Ninh Bình, Thái Bình thuộc Hưng Yên, Hải Dương thuộc Hải Phòng.

Tên cũ vẫn được dùng hằng ngày, nhưng địa chỉ trên giấy tờ đã đổi (điểm 45). Trước khi về, hỏi họ hàng tên xã, phường mới của nhà mình, và xem lại địa chỉ khách sạn trên xác nhận đặt phòng và trên Google Maps.

11. Thời gian cho gia đình, thời gian cho chuyến đi

Hai tuần về nhà trôi rất nhanh: đám giỗ, đám cưới, những vòng thăm họ hàng chiếm nhiều ngày hơn dự tính. Nếu muốn đi thêm, hãy nghĩ theo vùng miền (Bắc, Trung, Nam) thay vì một danh sách thành phố: đất nước dài 1.650 km, chỗ hẹp nhất chỉ khoảng 50 km, với ba kiểu khí hậu và ba nền ẩm thực.

Một cách chia hợp lý: một tuần ở quê, một tuần đi chơi, bay giữa các vùng, chẳng hạn Hà Nội (3 đêm), Ninh Bình (2 đêm), rồi Huế và Hội An (3 đêm). Bạn đời hay bạn bè lần đầu đến Việt Nam có thể xem lịch trình hai tuần đi khắp nước. Sai lầm kinh điển là muốn đi hết trong mười ngày, rồi dành cả kỳ nghỉ trên xe.

Về vào mùa nào: thời tiết, lễ Tết và bão lũ

Không có mùa nào đẹp cho cả nước, nhưng lúc nào cũng có một vùng trời đẹp.

12. Ba miền, ba kiểu khí hậu

Miền Bắc có bốn mùa thật sự, miền Trung có mùa mưa lệch về mùa thu, miền Nam chỉ có mùa khô và mùa mưa. Lớn lên ở Sài Gòn mà nay ra Hà Nội vào tháng 1, nhớ mang áo ấm cho cả nhà. Khí hậu từng tháng có ở trang khi nào nên đi Việt Nam.

Vùng	Thời điểm đẹp nhất	Nên biết
Miền Bắc (Hà Nội, Hạ Long, Ninh Bình, Sa Pa)	Tháng 10 đến tháng 12, tháng 3 đến tháng 5	Mùa đông lạnh, trời xám từ tháng 12 đến tháng 2, Hà Nội thường từ 10 đến 20°C, Sa Pa có đêm gần 0°C; mùa hè nóng, nhiều giông, bão có thể đến từ tháng 7 đến tháng 9 và làm hủy các chuyến du thuyền
Miền Trung (Huế, Hội An, Đà Nẵng)	Tháng 2 đến tháng 8	Mưa, bão và lũ từ tháng 9 đến tháng 12
Miền Nam (TP.HCM, miền Tây, Phú Quốc)	Tháng 12 đến tháng 4	Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11, mưa lớn thường vào cuối ngày
Cao nguyên (Đà Lạt)	Tháng 12 đến tháng 3	Mát quanh năm, trung bình khoảng 18°C

13. Lúc nào cũng có một bãi biển nắng

Từ tháng 2 đến tháng 8, về biển miền Trung: Đà Nẵng, Hội An, Quy Nhơn hay Nha Trang. Từ tháng 11 đến tháng 4 là mùa của Phú Quốc và Mũi Né, nơi gió còn làm vui lòng dân lướt ván diều. Bản đồ biển đảo theo từng tháng giúp bạn chọn.

Tháng 12, cả nhà có thể ngắm sương trên vịnh Hạ Long rồi một tuần sau tắm nắng ở Phú Quốc.

14. Tháng 9 đến tháng 12: mùa lũ miền Trung

Từ tháng 9 đến tháng 12, nhất là tháng 10 và tháng 11, bão và mưa lớn đổ vào duyên hải miền Trung. Phố cổ Hội An gần như năm nào cũng ngập: người dân kê hàng hóa, đồ đạc lên gác, và những vạch trên tường nhà ghi mức nước của các trận lũ lớn. Cuối tháng 10/2025, sông Thu Bồn còn vượt mốc lũ lịch sử năm 1964.

Nếu về miền Trung mùa này, chừa vài ngày dự phòng, ưu tiên đặt chỗ hủy được, và theo dõi cảnh báo thời tiết (ứng dụng Windy rất có ích).

15. Tết 2027: những ngày cả nước nghỉ

Mùng Một Tết Đinh Mùi rơi vào ngày 6/2/2027, và công sở nghỉ từ 4 đến 10/2. Khoảng một tuần, nhiều hàng quán gia đình đóng cửa, ngân hàng nghỉ, tàu xe và máy bay kín chỗ, giá cả tăng. Cẩm nang Tết Nguyên Đán của trang có lịch chi tiết; chuyện chuẩn bị về ăn Tết nằm ở điểm 99.

Không kịp về trước Tết thì những ngày sau đó cũng đẹp: mọi thứ hoạt động lại mà không khí vẫn còn Tết, đào ngoài Bắc, mai trong Nam vẫn bày khắp phố.

16. Những đợt cao điểm khác

Các kỳ nghỉ dài đưa hàng triệu người ra đường và ra biển. Năm 2027 có Giỗ Tổ Hùng Vương (16 đến 18/4), dịp 30/4 và 1/5 (30/4 đến 3/5) và Quốc khánh (2 đến 5/9). Thêm nghỉ hè của học sinh từ tháng 6 đến tháng 8, và một ngày nghỉ hoàn toàn mới: từ năm 2026, ngày 24/11, Ngày Văn hóa Việt Nam, là ngày nghỉ có hưởng lương. Vào những dịp ấy, đặt vé và phòng sớm, nhất là ở biển; lịch nghỉ lễ và giờ đóng cửa giúp bạn tính trước.

17. Lịch âm vẫn là lịch của mọi lễ hội

Lễ hội đi theo lịch âm nên mỗi năm rơi vào một ngày dương khác: lịch lễ hội của trang ghi từng tháng. Trung thu năm 2027 là ngày 15/9; khi ấy phố Hàng Mã ở Hà Nội thành một đường hầm đèn lồng, và các con được rước đèn như bạn ngày xưa.

Còn mỗi tháng, đêm 14 âm lịch, ngay trước rằm, phố cổ Hội An tắt bớt đèn điện, chỉ còn ánh đèn lồng.

Tiền bạc và chi tiêu

Tiền đồng vẫn là tiền đồng, nhưng cách tiêu đã khác: mã QR ở khắp nơi, giá cao hơn ký ức của bạn, và đổi tiền phải đúng chỗ. Tháng 10/2026, 1 đô la Mỹ đổi được khoảng 25.900 đồng.

18. Tiền đồng năm 2026: tờ 500.000 đồng là chuyện thường

Tiền giấy đi từ 1.000 đến 500.000 đồng, tờ nào cũng in chân dung Hồ Chí Minh. Tiền xu không còn được phát hành từ năm 2011 và gần như biến mất khỏi đời sống. Bài viết về các tờ tiền và những con số 0 giải thích kỹ từng mệnh giá.

Rút 3 triệu đồng ở máy ATM, bạn nhận một xấp tờ 500.000 đồng: đủ cho vài bữa ăn ngoài cho cả nhà, chưa đủ cho một chầu nhậu với họ hàng.

19. Tỷ giá tháng 10/2026: đô la Mỹ vẫn tiện nhất

Ngân hàng mua tiền mặt thấp hơn tỷ giá bạn được hưởng khi trả bằng thẻ, và chênh lệch tùy loại tiền. Bảng dưới đây ghi số đồng cho một đơn vị ngoại tệ, ngày 16/10/2026:

Ngoại tệ	Vietcombank mua tiền mặt	Tỷ giá trung bình (thẻ, chuyển khoản)
Đô la Mỹ	25.670	khoảng 25.900
Euro	28.393	khoảng 29.100
Đô la Úc	17.558	khoảng 18.000
Đô la Canada	17.826	khoảng 18.300
Bảng Anh	33.633	khoảng 34.500
Yên Nhật	157,83	khoảng 164
Won Hàn Quốc	16,81	khoảng 19,4
Đô la Singapore	19.703	khoảng 20.200
Đô la Đài Loan	không mua	khoảng 800

Đô la Mỹ có chênh lệch nhỏ nhất, dưới 1%. Won Hàn Quốc tiền mặt bị mua thấp hơn khoảng 13%, và Vietcombank không mua đô la Đài Loan: mang đô la Mỹ hoặc dùng thẻ.

20. Cái bẫy của những tờ tiền na ná nhau

Tờ 20.000 và tờ 500.000 đồng đều xanh, tờ 10.000 (vàng nâu) và tờ 200.000 (nâu đỏ) cũng dễ lẫn trong ánh đèn mờ của taxi. Cẩn thận cả những con số 0: 20.000 và 200.000, 50.000 và 500.000 nhìn thoáng qua rất giống nhau.

Xếp tiền theo mệnh giá, đếm thành tiếng khi trả, và dạy các con nhận mặt tiền trước khi cho chúng tự mua. Đổi bớt tờ 500.000 đồng ở cửa hàng tiện lợi hay khách sạn: người bán rong hiếm khi có tiền thối.

21. "50k", "một lít", "một củ": đọc giá kiểu mới

Giá thường được viết bỏ ba số 0 cuối: "50k", hay chỉ "50" trên thực đơn, là 50.000 đồng. Khi nói, Bắc gọi "nghìn", Nam gọi "ngàn". Thêm tiếng lóng ở chợ và trên mạng: "một lít" là 100.000 đồng, "một củ" (ngoài Bắc) hay "một chai" (trong Nam) là một triệu. Nghe không chắc thì nhờ người bán bấm số trên máy tính hay điện thoại, một thói quen cũng hữu ích khi gọi món và tính tiền ở quán.

22. Máy ATM: rút ít lần, mỗi lần nhiều hơn

Phần lớn máy ATM thu thẻ nước ngoài 20.000 đến 60.000 đồng mỗi lần rút, với hạn mức 2 đến 5 triệu đồng một giao dịch. VPBank thường được nhắc tới là miễn phí cho thẻ nước ngoài, hạn mức cao hơn, nhưng ngân hàng không công bố biểu phí này: luôn đọc kỹ màn hình. Phí của ngân hàng và máy ATM thay đổi thường xuyên.

Nếu máy đề nghị "chuyển đổi" sang tiền của bạn, hãy từ chối và chọn trừ bằng đồng: tỷ giá của ngân hàng phát hành thẻ thường tốt hơn. Mang hai thẻ thuộc hai hệ thống khác nhau, rút ở máy đặt trong chi nhánh ngân hàng vào giờ làm việc, và cân nhắc một thẻ không thu phí giao dịch nước ngoài: thẻ ấy hoàn vốn rất nhanh.

23. Đổi tiền: ngân hàng và đại lý được phép, không còn ở tiệm vàng

Thói quen cũ là cầm đô ra tiệm vàng. Nay chỉ ngân hàng và đại lý đổi ngoại tệ được ủy quyền mới được đổi tiền, và chính người đổi cũng bị phạt nếu đổi chỗ khác. Theo nghị định 340/2025, có hiệu lực từ 9/2/2026: dưới 1.000 USD bị cảnh cáo, từ 1.000 đến dưới 10.000 USD bị phạt 10 đến 20 triệu đồng, từ 10.000 đến dưới 100.000 USD 20 đến 30 triệu đồng, từ 100.000 USD trở lên 80 đến 100 triệu đồng, và tiền có thể bị tịch thu.

Đại lý hợp pháp có biển ghi rõ được tổ chức tín dụng ủy quyền: hỏi trước, giữ biên lai. Mang tờ đô la mới, phẳng, không bẩn, không rách: tờ gấp nếp, ố bẩn hay rách thường bị từ chối. Ở sân bay, chỉ đổi đủ tiền cho chặng xe đầu tiên.

24. Thẻ, tiền mặt hay mã QR?

Khách sạn, trung tâm thương mại và nhà hàng ở thành phố lớn nhận Visa và Mastercard, thường kèm phụ phí 2 đến 3%. Hàng rong, chợ và thị trấn nhỏ vẫn sống bằng tiền mặt, dù ngày càng nhiều người bán dán mã VietQR trên quầy: người Việt trả gần như mọi thứ bằng chuyển khoản. Khách từ Hàn Quốc, Singapore, Trung Quốc, Thái Lan, Lào và Campuchia quét được mã này bằng ứng dụng ngân hàng của nước mình, và Mastercard đang triển khai dịch vụ trả mã QR bằng thẻ.

Muốn quét QR như người trong nước, bạn cần tài khoản ngân hàng Việt Nam. Với người mang hộ chiếu nước ngoài, quy định mới của Ngân hàng Nhà nước (thông tư 45/2025) bỏ điều kiện cư trú 12 tháng để được làm thẻ, nhưng thẻ chỉ dùng được trong thời gian lưu trú hợp pháp còn lại; điều kiện mở tài khoản mỗi ngân hàng một khác, nên hỏi trực tiếp. Ví điện tử phải liên kết với tài khoản ngân hàng của chính người dùng, nên không thể mượn tài khoản của người thân (điểm 97). Còn nếu bạn là công dân Việt Nam và từng mở tài khoản bằng hộ chiếu, từ 1/1/2026 ngân hàng không còn nhận hộ chiếu cho công dân Việt Nam: phải cập nhật căn cước và sinh trắc học, nếu không giao dịch bị tạm ngừng.

25. Mặc cả, và cái "giá Việt kiều"

Ở chợ và cửa hàng lưu niệm, giá đầu tiên là lời mời mặc cả: trả một nửa rồi gặp nhau ở giữa. Không mặc cả ở nhà hàng, siêu thị, cửa hàng niêm yết giá hay trên Grab.

Giọng nói lơ lớ, cái áo, đôi giày dễ cho người bán đoán bạn ở xa về, và giá nhích lên theo. Để người nhà đi chợ cùng, hoặc hỏi giá ở hai ba sạp trước khi mua. Nhưng giữ nụ cười, và đừng giằng co vì 5.000 đồng.

26. Tiền boa và giá "++"

Ở Việt Nam, tiền boa không bắt buộc, và không ai chờ 15 đến 20% như ở Mỹ. Trong ngành du lịch thì được quý: khoảng 100.000 đến 200.000 đồng một ngày cho mỗi khách với hướng dẫn viên, ít hơn chút cho tài xế, vài tờ cho người làm massage.

Thực đơn nhà hàng sang có ghi "++" thì phí phục vụ (thường 5%, có nơi 10%) và thuế giá trị gia tăng được cộng vào giá niêm yết. Thuế này đang giảm còn 8% đến hết 31/12/2026, rồi dự kiến trở lại 10%.

27. Giá cả năm 2026: không còn như bạn nhớ

Tô phở 30.000 đồng đang biến mất: quán quen trong hẻm thường lấy 35.000 đến 50.000 đồng, quán nổi tiếng 70.000 đến 90.000 đồng. Nếu đi chơi ngoài thời gian ở nhà, tính khoảng 900.000 đến 1,2 triệu đồng một ngày cho mỗi người kiểu ba lô, 1,8 đến 2,8 triệu đồng kiểu thoải mái, từ 4,4 triệu đồng trở lên kiểu sang. Tin vui cho miền Nam: mùa mưa, từ tháng 5 đến tháng 10, giá khách sạn giảm. Trang ngân sách du lịch tính từng khoản.

Khoản chi	Giá thường gặp
Bánh mì vỉa hè	20.000 đến 40.000 đồng
Tô phở	40.000 đến 80.000 đồng
Cà phê sữa đá	20.000 đến 50.000 đồng
Ly bia hơi	10.000 đến 20.000 đồng
GrabBike 3 km	15.000 đến 30.000 đồng
Grab ô tô, sân bay Nội Bài về phố cổ Hà Nội	280.000 đến 400.000 đồng
Massage một giờ	200.000 đến 450.000 đồng
Phòng đôi nhà nghỉ	300.000 đến 700.000 đồng
Khách sạn 3 hoặc 4 sao	800.000 đến 2.000.000 đồng
Vé máy bay nội địa (một chiều)	700.000 đến 2.500.000 đồng

Giá tham khảo, cao hơn ở khu du lịch và ở TP.HCM.

Đi lại

Đường phố đông hơn, luật nghiêm hơn, và có thêm metro, xe điện, ứng dụng gọi xe: đi lại ở Việt Nam đã đổi nhiều so với lần cuối bạn về.

28. Qua đường: dạy con quy tắc vàng

Đi chậm, đều bước, không chạy, không lùi: xe máy sẽ vòng quanh bạn như nước chảy quanh hòn đá. Người lái đoán theo hướng đi của bạn, không đoán được sự do dự. Đó là toàn bộ kỹ thuật qua đường, và các con lớn lên ở nước ngoài cần tập vài lần, tay trong tay với người lớn.

Ô tô và xe buýt thì khác: chúng không tránh. Nhìn cả hai phía, kể cả trên đường một chiều: xe máy vẫn chạy ngược chiều, có khi chạy cả trên vỉa hè.

29. Xứ sở của xe máy

Việt Nam có hơn 80 triệu xe máy đăng ký cho hơn 100 triệu dân, riêng Hà Nội gần 7 triệu chiếc. Xe chở cả nhà bốn người, cái tủ lạnh hay tấm kính dài hai mét: đường phố là một màn trình diễn. Còi xe không phải lời chửi, chỉ có nghĩa "tôi đang ở đây".

Dặn các con lên xuống xe phía bên trái, tránh ống pô nóng bên phải: vết bỏng pô ở bắp chân rất hay gặp. Mũ bảo hiểm bắt buộc với người lái và người ngồi sau, và mũ bán sẵn chất lượng thất thường: nếu con hay ngồi xe máy, mang mũ tốt từ nhà.

30. Grab, Be, Xanh SM và taxi thật

Grab, Be và Xanh SM (hãng taxi điện đã vượt Grab năm 2025 trên thị trường taxi gọi qua ứng dụng) đều báo giá trước chuyến đi: khỏi cò kè. Chọn ô tô hay xe ôm, trả tiền mặt hay thẻ, và tài xế xe ôm đưa mũ cho bạn. Hướng dẫn Grab ở Việt Nam liệt kê các thành phố có dịch vụ; chặng dài thì so giá giữa các ứng dụng, vì giờ cao điểm giá thường chênh nhau.

Đón taxi ngoài đường thì chọn hãng lớn như Mai Linh (xanh lá) hay Vinasun (trắng), và yêu cầu bật đồng hồ. Coi chừng xe nhái: cùng màu, logo gần giống, đồng hồ bị chỉnh. Ở sân bay Nội Bài đã có tài xế giả trấn lột khách: đi theo hàng taxi chính thức, hoặc gọi qua ứng dụng.

31. Phạt giao thông: nặng gấp nhiều lần từ năm 2025

Từ 1/1/2025, nghị định 168/2024 tăng mạnh mức phạt. Với xe máy, vượt đèn đỏ, đi ngược chiều hay chạy trên vỉa hè bị phạt 4 đến 6 triệu đồng; không đội mũ bảo hiểm, 400.000 đến 600.000 đồng; chở hai người phía sau, 400.000 đến 600.000 đồng. Với ô tô, vượt đèn đỏ bị phạt 18 đến 20 triệu đồng. Mỗi bằng lái nay có 12 điểm, bị trừ dần theo lỗi.

Camera phạt nguội phủ ngày càng nhiều tuyến: chỉ trong tháng 9/2026, hệ thống camera AI ở Hà Nội ghi hơn 18.500 lỗi, phần lớn của xe máy. Nếu bạn mượn xe người thân mà vi phạm, thông báo phạt sẽ gửi về chủ xe. Các quy định khi lái xe ở Việt Nam được giải thích kỹ trong một bài riêng.

32. Bằng lái: bằng nào được chạy xe máy ở Việt Nam

Xe máy trên 50 cc đòi bằng lái hạng xe máy. Bằng lái xe máy Việt Nam (A1, A2) cấp trước năm 2025 vẫn còn giá trị cho loại xe đã ghi; bằng giấy rất cũ thì hỏi cảnh sát giao thông trước. Bằng lái quốc tế chỉ có giá trị khi theo mẫu Công ước Viên 1968 và đi kèm bằng gốc đúng hạng xe máy: bằng quốc tế của Pháp, Đức hay Anh thì được; bằng quốc tế của Mỹ, Úc, Canada, Nhật (cấp theo Công ước 1949) hay của Đài Loan thì không. Ngoại lệ dành cho công dân Hàn Quốc: theo hiệp định công nhận lẫn nhau có hiệu lực từ 23/7/2023, bằng quốc tế Hàn Quốc hạng A (xe mô tô) được dùng để chạy xe máy, chỉ cho mục đích phi thương mại, trong một năm kể từ ngày cấp. Công dân Việt Nam cầm bằng quốc tế do Hàn Quốc cấp thì không được dùng.

Đổi bằng nước ngoài sang bằng Việt Nam: người nước ngoài phải có thẻ tạm trú hoặc thường trú từ ba tháng trở lên, ngoài tầm với của một chuyến về thăm. Công dân Việt Nam có bằng nước ngoài thì hỏi phòng cảnh sát giao thông công an tỉnh, nơi nay làm thủ tục bằng lái: quy định đã đổi nhiều lần từ năm 2025. Bằng ô tô không thay được bằng xe máy. Không có bằng hợp lệ, phạt 2 đến 4 triệu đồng với xe đến 125 cc, xe có thể bị tạm giữ, và nhất là bảo hiểm gần như chắc chắn từ chối bồi thường khi có tai nạn. Riêng xe dưới 50 cc thì không cần bằng. Trước khi thuê xe máy, xem bằng của bạn thật sự cho phép gì.

33. Đã uống rượu bia thì không lái xe

Nồng độ cồn cho phép khi điều khiển xe ở Việt Nam là bằng không, với ô tô, xe máy, kể cả xe đạp, và cảnh sát kiểm tra thường xuyên. Với xe máy, mức phạt từ 2 đến 10 triệu đồng tùy nồng độ, dù chỉ sau một lon bia, kèm trừ điểm hoặc tước bằng; với ô tô, từ 6 đến 40 triệu đồng.

Đám giỗ, đám cưới ở quê hiếm khi thiếu bia. Tan tiệc thì về bằng Grab, hoặc giao xe cho người không uống.

34. Hà Nội chuyển sang xe điện

Từ 1/7/2026, Hà Nội thí điểm vùng phát thải thấp quanh hồ Hoàn Kiếm. Với người đi chơi, thay đổi dễ thấy nhất là: tối thứ Sáu, thứ Bảy và Chủ nhật, từ 19 giờ đến nửa đêm, khoảng mười hai tuyến phố quanh hồ và chợ đêm phố cổ cấm mọi phương tiện, kể cả xe máy. Xe khách trên 16 chỗ cũng bị cấm vào phố cổ giờ cao điểm. Xe máy xăng của người dân vẫn đi lại bình thường vào các giờ khác.

Đến hết 30/6/2027, xe buýt công cộng miễn phí cho các chuyến bên trong vành đai 1. Thành phố dự tính mở rộng vùng từ năm 2027, rồi ra toàn bộ vành đai 1: bạn sẽ gặp ngày càng nhiều xe máy điện và taxi điện.

35. Bay nội địa: nhanh, rẻ, và sân bay Long Thành

Hà Nội đi TP.HCM mất hơn hai giờ bay, trên một trong những đường bay nội địa đông nhất thế giới, và đặt sớm thì giá vé thường chỉ quanh một triệu đồng. Vietnam Airlines là hãng quốc gia; Vietjet, hãng giá rẻ lớn, hay đổi giờ bay. Xem kỹ hành lý ký gửi, hiếm khi có trong giá rẻ nhất: bài so sánh Vietjet và Vietnam Airlines trình bày rõ. Ở Tân Sơn Nhất, chuyến nội địa của Vietnam Airlines đi từ nhà ga mới T3, của Vietjet từ T1: kiểm tra trước khi ra sân bay.

Sân bay mới Long Thành (mã LTH), cách TP.HCM khoảng 40 km về phía đông, dự kiến mở cửa cho chuyến bay thương mại vào tháng 12/2026, một mốc có thể còn lùi. Theo kế hoạch do nhà khai thác đề xuất, từ cuối tháng 3/2027 mọi chuyến bay đường dài, gồm cả các chuyến đi châu Âu, Úc và châu Mỹ, sẽ chuyển sang đây: xem kỹ mã sân bay trên vé (SGN hay LTH), và dặn người nhà ra đón đúng chỗ.

36. Sạc dự phòng: quy định mới trên máy bay

Từ 1/7/2026, Cục Hàng không Việt Nam siết chặt sạc dự phòng: tối đa hai cục mỗi hành khách, chỉ để trong hành lý xách tay, không bao giờ trong hành lý ký gửi, dung lượng đến 100 Wh (đến 160 Wh nếu hãng đồng ý). Cấm dùng chúng, hay sạc thiết bị bằng chúng, trong suốt chuyến bay. Để chúng trong tầm tay thay vì nhét sâu trong hộc hành lý, và đọc quy định hành lý của Vietnam Airlines trước khi xếp va li.

37. Tàu Thống Nhất, một chuyến đi trong chuyến đi

Tuyến Hà Nội - TP.HCM dài 1.726 km, chuyến nhanh nhất mất khoảng 33 giờ, chuyến chậm nhất đến 39 giờ. Không cần đi một mạch: đoạn Huế - Đà Nẵng, men theo biển dưới chân đèo Hải Vân, là một trong những cung đường sắt đẹp nhất châu Á, và một kỷ niệm đẹp cho các con. Đặt giường nằm khoang bốn chỗ trên trang chính thức dsvn.vn, có nhận thẻ nước ngoài, hoặc qua đại lý; hướng dẫn du lịch bằng tàu hỏa lo phần còn lại.

Xa hơn, Việt Nam đã duyệt cuối năm 2024 tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam thiết kế 350 km/h, dự kiến chạy khoảng năm 2035. Công trình thì chưa khởi công.

38. Xe giường nằm, "limousine" và quãng đường đánh lừa

Xe giường nằm chạy đêm, có xe có cả cabin riêng, nối các điểm chính với giá mềm; lên xe nhớ cởi giày. Chặng ngắn (Hà Nội - Ninh Bình, Hà Nội - Hạ Long) thì xe "limousine" 9 đến 11 chỗ êm hơn. Đặt vé qua VeXeRe hoặc 12Go, và mang theo áo khoác: máy lạnh trên xe thường rất lạnh.

Trên quốc lộ, tốc độ trung bình hiếm khi quá 40 đến 50 km/h, giữa làng mạc, xe tải và công trình. Hà Nội - Sa Pa theo cao tốc mất năm tiếng rưỡi đến sáu tiếng, Hà Nội - Hạ Long khoảng hai tiếng rưỡi. Lên vùng núi thì chọn hãng có uy tín và đi ban ngày: sau nhiều vụ tai nạn nghiêm trọng, chính phủ đang tính cấm xe giường nằm hai tầng trên các tuyến đèo hẹp. Lên lịch những ngày đi đường nhẹ nhàng, đừng chạy marathon.

39. Thuê xe có tài xế cho cả nhà về quê

Cả nhà đông người, nhiều quà, quê lại xa sân bay: thuê xe có tài xế đổi hẳn chuyến đi, muốn dừng đâu thì dừng, và có người khác lo chuyện giao thông. Tính khoảng 1,2 đến 1,5 triệu đồng một ngày cho xe bốn chỗ chạy quanh một thành phố, và 1,4 đến 1,8 triệu đồng để đi từ Huế vào Hội An qua đèo Hải Vân. Đi nhiều ngày thì cộng thêm chỗ ngủ của tài xế, hoặc đã tính trong báo giá. Giá rẻ hơn thị trường 30% không phải món hời: thường là xe bảo hiểm kém hay phụ phí bất ngờ. Ghi rõ bằng văn bản những gì đã bao gồm (xăng, phí cầu đường, gửi xe).

Đi cùng con nhỏ thì nhớ luật mới: trẻ dưới 10 tuổi và cao dưới 1,35 m không được ngồi cùng hàng ghế với tài xế (phạt 800.000 đồng đến 1 triệu đồng), và trên xe gia đình phải dùng ghế hoặc dây an toàn phù hợp. Xe kinh doanh vận tải hành khách được miễn yêu cầu ghế trẻ em, nhưng vẫn cấm trẻ ngồi phía trước: mang theo ghế ô tô của con nếu muốn yên tâm.

40. Metro, cuộc đổi thay nhỏ của thành phố

Hà Nội có hai tuyến metro đi hoàn toàn trên cao (đoạn đi ngầm của tuyến 3, vào trung tâm, chưa thể xong trước cuối năm 2027), còn TP.HCM khai trương tuyến metro số 1 vào tháng 12/2024, từ Bến Thành đi Suối Tiên. Nhanh, mát và rẻ, metro tiện cho vài lộ trình, kèm một góc nhìn thành phố từ trên cao.

Điện thoại, ứng dụng và chuyện hằng ngày

Một số điện thoại đã xác thực, vài ứng dụng và một tài khoản định danh: đời sống hằng ngày ở Việt Nam nay chạy trên điện thoại.

41. SIM hay eSIM: đăng ký thế nào năm 2026

Quầy Viettel, Vinaphone và Mobifone chờ sẵn ở sảnh đến: một tháng dữ liệu khoảng 150.000 đồng ở cửa hàng trong phố, 260.000 đến 340.000 đồng ở quầy sân bay. Mang hộ chiếu nước ngoài, bạn đăng ký bằng hộ chiếu; công dân Việt Nam đăng ký bằng căn cước hoặc tài khoản VNeID. Từ 15/4/2026, mọi thuê bao mới phải xác thực khuôn mặt: nhân viên quét giấy tờ và chụp ảnh bạn. Viettel phủ sóng tốt nhất ở vùng núi.

Còn giữ một số Việt Nam từ chuyến trước? Từ năm 2026, nếu lắp SIM vào một điện thoại khác, trong vòng hai giờ nhà mạng sẽ khóa chiều gọi đi và nhắn tin, chờ bạn xác thực lại khuôn mặt; quá 30 ngày thì khóa hai chiều, sau đó hợp đồng bị chấm dứt. Đơn giản hơn: mua eSIM trước khi đi, hạ cánh là có mạng. Công cụ so sánh eSIM của trang xem xét hơn 400 gói cước và mạng mà chúng dùng.

42. Năm ứng dụng nên cài trước khi về

Năm ứng dụng lo gần như mọi việc:

• Grab (hoặc Be, Xanh SM): ô tô, xe ôm và giao đồ ăn.
• Zalo: cả họ ở đó, từ nhóm gia đình đến chủ nhà, tài xế và hướng dẫn viên.
• Google Maps: chỉ đường, đánh giá, tìm địa chỉ; tải bản đồ vùng để dùng khi mất mạng.
• Ứng dụng ngân hàng có quét VietQR, nếu bạn có tài khoản trong nước (điểm 24).
• VeXeRe hoặc 12Go: vé xe khách, tàu hỏa và tàu thủy.

Người bạn đời không nói tiếng Việt thì cần thêm Google Dịch: tải tiếng Việt để dùng không cần mạng, và dùng camera để đọc thực đơn; các ứng dụng dịch khác mỗi cái mạnh một kiểu. Thêm Windy để theo dõi bão và IQAir để xem chất lượng không khí.

43. Internet: gần như mọi thứ đều chạy

Wifi miễn phí và nhanh gần như khắp nơi, từ quán cà phê đến xe giường nằm: cứ hỏi "pass wifi?". Facebook, mạng xã hội số một ở Việt Nam, cùng WhatsApp, Instagram và Google đều chạy bình thường.

Telegram cũng dùng lại được: theo lệnh của cơ quan chức năng, các nhà mạng đã chặn ứng dụng này từ 25/5 đến 10/7/2025. Vẫn bị lọc là nhiều trang chính trị và tin tức, cờ bạc trực tuyến và nhiều trang người lớn. Một VPN cài trước khi đi chủ yếu hữu ích khi bị chặn đột ngột hoặc khi dùng wifi công cộng.

44. VNeID: ứng dụng giấy tờ của người Việt, nay mở cho cả người nước ngoài

Ở trong nước, VNeID đã thành chiếc ví giấy tờ: căn cước điện tử, thông báo lưu trú (điểm 7) và nhiều thủ tục hành chính. Công dân Việt Nam ở nước ngoài, kể cả người hai quốc tịch, được cấp căn cước và số định danh cá nhân, nhưng hiện phải đến công an nơi cư trú ở Việt Nam để làm; tài khoản VNeID đầy đủ cũng đăng ký tại công an, đi kèm căn cước. Hộ chiếu hiển thị trên VNeID không thay được hộ chiếu giấy khi xuất nhập cảnh.

Với người mang hộ chiếu nước ngoài, nghị định 320/2026, có hiệu lực từ 28/9/2026, cho mọi người nhập cảnh hoặc cư trú hợp pháp được xin tài khoản định danh điện tử, không cần thẻ tạm trú như trước. Đến phòng quản lý xuất nhập cảnh công an tỉnh với hộ chiếu; kết quả có trong 2 đến 5 ngày làm việc, và hộ chiếu, thị thực, giấy miễn thị thực được tích hợp vào ứng dụng. Coi chừng lừa đảo: kẻ gian giả danh công an xã, phường gọi điện bảo cài "VNeID" qua đường link. Chỉ tải VNeID từ App Store hoặc Google Play, và mọi yêu cầu cập nhật thông tin thì đến thẳng công an phường.

45. Đọc địa chỉ kiểu mới

Ở Hà Nội, "5 ngách 12 ngõ 34" nghĩa là nhà số 5, trong ngách 12, rẽ ra từ ngõ 34. Ở TP.HCM người ta viết "34/12/5": mỗi dấu gạch chéo đưa bạn sâu thêm vào mê cung hẻm.

Từ 1/7/2025, địa chỉ chính thức không còn quận, huyện: số nhà, đường, phường hoặc xã, rồi tỉnh, thành phố. Quận 1 cũ của Sài Gòn nay chia cho bốn phường mới là Sài Gòn, Tân Định, Bến Thành và Cầu Ông Lãnh, còn Hà Nội từ 526 xã, phường rút xuống 126. Bảng hiệu, danh thiếp vẫn dùng song song hai kiểu, và người ta vẫn nói "quận 1", "quận 3" như cũ. Đưa địa chỉ viết sẵn cho tài xế, và chuẩn bị đi bộ đoạn cuối: những chỗ hay nhất thường nằm cuối hẻm.

46. Ổ cắm và điện 220 V

Điện ở Việt Nam là 220 V, 50 Hz, và phần lớn ổ cắm nhận cả chân dẹt (kiểu Mỹ) lẫn chân tròn (kiểu châu Âu). Phích ba chân của Anh, Singapore và phích chân xiên của Úc, New Zealand không cắm được: mang ổ chuyển đa năng. Phích hai chân dẹt của Mỹ, Canada, Nhật cắm vừa, nhưng xem kỹ thiết bị có nhận 220 V không: phần lớn cục sạc ghi 100 đến 240 V, còn nhiều máy sấy, máy uốn tóc mua ở những nước dùng điện 100 đến 120 V thì không, và có thể hỏng ngay khi cắm điện.

Sức khỏe và an toàn

Việt Nam là một nước an toàn; rủi ro thật sự là muỗi, giao thông, vài trò lừa vặt, và cái bụng đã quen đồ ăn nơi khác.

47. Tiêm chủng cho cả nhà, nhất là các con

Không có loại vaccine nào bắt buộc khi nhập cảnh; nếu bạn đến từ châu Phi hay Nam Mỹ, cứ mang theo giấy chứng nhận tiêm sốt vàng. Kiểm tra lịch tiêm thường quy của cả nhà, nhất là sởi: Việt Nam có đợt dịch sởi lớn năm 2024 và 2025, với hơn 45.000 ca nghi mắc trong năm 2024. Nên tiêm thêm viêm gan A và B, thương hàn; ở lâu ở nông thôn thì hỏi thêm về viêm não Nhật Bản và bệnh dại. Sốt rét chỉ còn ở vài vùng rừng xa, chủ yếu phía tây Nha Trang (Khánh Vĩnh) và dọc biên giới với Lào, Campuchia: trừ khi quê bạn ở đúng những vùng ấy, một chuyến đi thông thường không cần thuốc phòng. Gặp bác sĩ hoặc phòng khám du lịch sáu đến tám tuần trước khi đi; hướng dẫn tiêm chủng và sức khỏe có thêm chi tiết.

Trong túi thuốc: thuốc chống muỗi, oresol, paracetamol, băng dán, và thuốc thường dùng kèm đơn (điểm 49).

48. Nước, đá và hàng rong: bụng bạn đã khác

Nước máy không uống được: mua nước đóng chai hoặc rót ở bình lọc của khách sạn. Đá viên hình ống có lỗ được làm ở nhà máy; đa số người ta uống không sao, nhưng các đợt kiểm tra thường xuyên phát hiện vi khuẩn trong đá. Bụng của bạn, và nhất là của các con, đã quen với đồ ăn nơi khác: mấy ngày đầu, gọi "không đá".

Với đồ ăn đường phố, chọn quán đông người địa phương, nơi nguyên liệu quay vòng nhanh, và món nấu ngay trước mặt. Những ngày đầu ăn từ từ, tự gọt trái cây. Bụng dở chứng thì nhà thuốc bán oresol giá dưới 2.000 đồng một gói.

49. Thuốc men: mang được bao nhiêu

Thuốc thường dùng nên đi cùng đơn thuốc, trong hộp gốc, trong hành lý xách tay. Từ 1/7/2025, mỗi người được mang tối đa 30 ngày điều trị mà không cần giấy phép với phần lớn thuốc kê đơn.

Giới hạn chặt hơn với thuốc bị kiểm soát: 10 ngày với thuốc hướng thần (thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc điều trị tăng động giảm chú ý) và 7 ngày với thuốc giảm đau chứa codein, tramadol hay morphin, kèm khai báo hải quan. Vượt mức đó cần giấy phép nhập khẩu xin trước khi đi. Sản phẩm từ cần sa, kể cả loại dùng trong y tế, bị cấm.

50. Sốt xuất huyết, mối nguy của mùa mưa

Lây qua muỗi đốt vào ban ngày, sốt xuất huyết lưu hành chủ yếu vào mùa mưa, cả ở thành phố. Không có thuốc phòng. Có vaccine, hai mũi cách nhau ba tháng: ở Việt Nam, vaccine này có tại hệ thống VNVC từ tháng 9/2024, tiêm từ 4 tuổi, nhưng lịch hai mũi khó hợp với một chuyến về ngắn; hỏi bác sĩ của bạn. Thuốc chống muỗi, quần áo dài và phòng có máy lạnh vẫn là vũ khí tốt nhất.

Sốt cao, đau mỏi người thì đi khám, và chỉ dùng paracetamol, không dùng aspirin hay ibuprofen.

51. Bệnh dại: đừng để con vuốt ve chó mèo lạ

Chó, mèo và khỉ có thể mang virus dại, và bệnh dại vẫn cướp đi hàng chục mạng người mỗi năm ở Việt Nam: 39 ca tử vong trong sáu tháng đầu năm 2026. Dặn các con đừng chạm vào chó mèo lạ ở quê, dù trông hiền đến mấy. Bị cắn hay cào thì rửa vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước chảy mười lăm phút, rồi đi khám ngay trong ngày.

52. Nhà thuốc, bệnh viện và số khẩn cấp

Nhà thuốc có ở khắp nơi. Kháng sinh về nguyên tắc chỉ bán theo đơn, và từ 15/5/2026 bán thuốc kê đơn mà không có đơn bị phạt 10 đến 20 triệu đồng, nhưng nhiều nơi vẫn bán: đừng tự mua thuốc chữa cho mình, nhất là cho con. Việc nghiêm trọng thì đến bệnh viện quốc tế như Bệnh viện Việt Pháp Hà Nội, Vinmec hay Bệnh viện FV ở TP.HCM. Xe cứu thương thường chậm: taxi hay Grab đôi khi đến bệnh viện nhanh hơn.

Số cần nhớ: 113 công an, 114 cứu hỏa, 115 cấp cứu y tế, và 112, số khẩn cấp quốc gia chuyển cuộc gọi tới các lực lượng này. Lưu cả số hỗ trợ của hãng bảo hiểm.

53. Ô nhiễm và nắng nóng

Từ tháng 11 đến tháng 4, Hà Nội thường lọt nhóm thành phố ô nhiễm nhất thế giới: xem chỉ số chất lượng không khí mỗi sáng và mang khẩu trang N95 hay FFP2 nếu bạn, hay con, nhạy cảm. Mùa hè, nóng và ẩm làm kiệt sức rất nhanh: uống nhiều nước, che nắng, và đi chơi vào sáng sớm hoặc chiều muộn.

54. Ở biển, tôn trọng cờ báo

Dòng chảy xa bờ thường gặp ở Đà Nẵng quanh năm, ở bờ tây Phú Quốc từ tháng 5 đến tháng 10, và ở vài bãi của Mũi Né tùy hướng gió. Tắm ở khu có cứu hộ, như ở bãi biển Mỹ Khê, tôn trọng cờ đỏ, hỏi trước về sứa, nhiều hơn vào mùa hè, và đừng rời mắt khỏi các con.

55. Coi chừng giật đồ

Tội phạm bạo lực nhắm vào du khách rất hiếm, và Việt Nam vẫn là nước an toàn, nhưng giật điện thoại, giật túi bằng xe máy thì hay xảy ra, nhất là ở TP.HCM và dịp Tết. Cầm điện thoại ở phía trong, xa lòng đường, đeo túi chéo về phía vỉa hè, cất dây chuyền, đồng hồ đắt tiền khi ra phố, và đừng lướt điện thoại khi ngồi sau xe ôm.

56. Những trò lừa quen thuộc, cũ và mới

Phần lớn trò lừa không nghiêm trọng, nhưng lặp lại từ người này sang người khác:

• Chụp ảnh với gánh trái cây đặt lên vai bạn, rồi bị đòi tiền.
• Người đánh giày tự ý đánh giày cho bạn, rồi đòi một khoản lớn.
• Taxi nhái với đồng hồ bị chỉnh (điểm 30).
• Xích lô báo giá "mỗi người" hay "mỗi giờ" rồi tăng gấp ba khi đến nơi.
• Xe máy thuê bị đổ lỗi hư hỏng không có thật: chụp ảnh xe từ mọi phía trước khi nhận.
• "Ván bài" thân thiện do người lạ rủ chơi, kết thúc bằng hàng triệu đồng mất trắng.
• Đại lý hay nhà hàng nhái tên một địa chỉ nổi tiếng: kiểm tra đúng địa chỉ và đánh giá gần đây.
• Cuộc gọi tự xưng công an, ngân hàng hay nhà mạng, bảo bạn cài ứng dụng hoặc chuyển tiền: cúp máy (điểm 44).

Cách phòng chung: chốt giá trước, tốt nhất là ghi trên điện thoại. Danh sách các trò lừa phổ biến có cả chục cạm bẫy.

57. Hộ chiếu, ma túy, thuốc lá điện tử và flycam: luật nói gì

Khách sạn phải khai báo bạn với công an ngay khi nhận phòng, nên việc họ quét hộ chiếu là bình thường. Nhưng không gì bắt họ giữ hộ chiếu: lấy lại sau khi làm thủ tục, đừng bao giờ để hộ chiếu làm tin khi thuê xe máy, và chụp sẵn một bản trong điện thoại.

Mua bán ma túy vẫn có thể bị tử hình. Thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng bị cấm từ năm 2025, và từ 31/12/2025 người dùng bị phạt 3 đến 5 triệu đồng, thiết bị bị tiêu hủy: để chúng ở nhà. Cuối cùng, flycam phải được đăng ký và mỗi chuyến bay phải được Bộ Quốc phòng cấp phép; người mang hộ chiếu nước ngoài còn cần một tổ chức hoặc công dân Việt Nam bảo lãnh. Chỉ flycam giải trí dưới 250 g, bay ngoài khu vực cấm, được miễn giấy phép bay, nhưng vẫn phải thông báo cho quân đội và công an địa phương.

Phép tắc trong họ hàng và ngoài phố

Ở quê, cách bạn chào hỏi, ngồi ăn, đưa quà được để ý nhiều hơn bạn nghĩ, nhất là với các con lớn lên ở nước ngoài.

58. Vào nhà: cởi dép, chào từ người lớn nhất

Cởi giày dép trước khi vào nhà, vào homestay, một số cửa hàng, spa, và chánh điện của chùa: một đống dép trước cửa là tấm biển chỉ dẫn. Vào nhà người thân, chào từ người lớn tuổi nhất trở xuống, và nhắc các con làm theo.

Mang giày dễ tháo cho cả nhà, và nhớ vài điều bị coi là thiếu tôn trọng để dặn các con.

59. Chùa chiền và Lăng: ăn mặc chỉnh tề

Đi chùa, đền thì che vai và đầu gối, nói nhỏ. Ở Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Hà Nội, quy định nghiêm hơn: không quần đùi, áo ba lỗ, cầm mũ trên tay, giữ im lặng, không đút tay túi quần và không chụp ảnh bên trong. Lăng chỉ mở buổi sáng, đóng cửa thứ Hai và thứ Sáu, trừ ngày 19/5, 2/9 và mùng Một Tết. Mỗi năm Lăng còn đóng khoảng hai tháng để tu bổ, vào những ngày thay đổi theo năm: năm 2026 là từ 4/9 đến hết 2/11, mở lại từ 3/11. Kiểm tra trước khi đưa cả nhà đến.

60. Đừng bao giờ nổi nóng

Lớn tiếng làm mọi người mất thể diện, trước hết là chính bạn: khi có chuyện, giữ nụ cười và giọng bình tĩnh, cách duy nhất có hiệu quả, ở quầy giấy tờ cũng như trong họ. Một nụ cười ngượng không có nghĩa người ta chế giễu bạn; thường là họ đang khó xử.

Và một tiếng "dạ" có khi chỉ có nghĩa "con nghe rồi", chưa phải "con đồng ý".

61. Những cử chỉ nên tránh

Gọi ai thì vẫy tay úp lòng bàn tay xuống: ngoắc ngón trỏ là cách gọi con vật. Tránh bắt chéo ngón trỏ và ngón giữa, một cử chỉ tục ở Việt Nam, tránh chỉ tay vào người, và đừng chĩa chân về phía bàn thờ hay tượng Phật.

Đừng xoa đầu người khác, kể cả trẻ con nhà người ta. Đưa và nhận đồ với người lớn bằng hai tay, điều các con nên tập từ ở nhà. Phần còn lại của lời chào hỏi và phép lịch sự học rất nhanh.

62. "Dạ", "thưa" và khoanh tay: lễ phép kiểu Việt

Ở nhà ông bà, các con sẽ được để ý từ câu đầu tiên. Dạy chúng khoanh tay, cúi đầu và chào "Con chào ông ạ", "Cháu chào bà ạ"; trả lời người lớn bằng "dạ" chứ không "ừ" hay "yeah"; ngoài Bắc, "vâng ạ" để đồng ý. Đi đâu thì thưa: "Con đi chơi ạ", về thì "Con về rồi ạ". Chữ "ạ" cuối câu là chìa khóa: thiếu nó, câu nói nghe cộc lốc dù đúng ngữ pháp.

Đừng ngạc nhiên khi họ hàng hỏi lương bao nhiêu, bao giờ lấy vợ lấy chồng, sao dạo này mập ốm: đó là quan tâm, không phải tò mò vô duyên. Còn với người lạ, câu "Năm nay bao nhiêu tuổi?" chỉ để biết nên xưng hô thế nào (điểm 71).

63. Chính trị: biết mà không nói nơi công cộng

Việt Nam là nhà nước một đảng do Đảng Cộng sản lãnh đạo, và đời sống chính trị không được bàn luận như ở nước bạn đang sống. Tránh chỉ trích chính quyền hay lãnh đạo nơi công cộng và trên mạng xã hội, tránh xa các cuộc biểu tình, và đừng chụp ảnh doanh trại, đồn công an hay khu quân sự. Ấn phẩm và sản phẩm văn hóa bị cấm lưu hành ở Việt Nam nằm trong danh mục hàng cấm nhập khẩu: đừng mang theo trong va li.

Trong nhà, chuyện cũ có thể còn nhạy cảm với người này người kia: để người lớn tự mở lời. Người ta sẵn lòng nói chuyện lịch sử, bóng đá hay gia đình; chuyện chính trị thì ít hơn nhiều, nhất là với người không quen.

64. Mâm cơm gia đình

Trước khi ăn, các con mời từng người lớn: "Con mời ông bà ăn cơm, con mời bố mẹ ăn cơm". Để người lớn nhất cầm đũa trước, gắp cho người bên cạnh để tỏ lòng quý, và lấy mỗi lần một ít từ đĩa chung.

Không cắm đũa đứng trong bát cơm, vì giống bát cơm cúng người đã khuất trên bàn thờ, và không chuyển thức ăn từ đũa mình sang đũa người khác. Lau đũa, thìa bằng giấy ăn trước khi dùng là chuyện thường ở quán. Các phép tắc bên mâm cơm học nhanh nhất là nhìn người bên cạnh.

65. "Một, hai, ba, dô!" và chuyện từ chối rượu

Bàn nhậu ở quê cụng ly liên tục: "Một, hai, ba, dô!" (trong Nam còn nghe "dzô" hay "vô"), và "trăm phần trăm" là uống cạn. Cụng ly với người lớn tuổi thì để ly mình thấp hơn ly họ một chút.

Không uống được thì nói ngay từ đầu, kèm nụ cười và một lý do người ta dễ nhận: phải lái xe (điểm 33), đang uống thuốc, sáng mai bay sớm. Và đừng ngạc nhiên nếu buổi tối kết thúc ở quán karaoke, thú vui của cả nước.

66. Bàn thờ, nén nhang và ngày giỗ

Về đến nhà người thân, việc đầu tiên thường là thắp một nén nhang trên bàn thờ tổ tiên, có khi kèm mâm trái cây mua sẵn: dạy con chắp tay, cúi đầu, và không đụng vào đồ cúng, không bước qua mâm lễ. Phần lớn nhà ở, cửa hàng và quán ăn có bàn thờ tổ tiên hay thần tài, bày trái cây, nhang, có khi cả lon bia.

Ngày giỗ tính theo lịch âm, nên mỗi năm một ngày dương khác: hỏi trước ngày giỗ ông bà để sắp chuyến về, vì đó là dịp cả họ tụ họp. Mùng một và rằm hằng tháng, người ta đốt vàng mã trước cửa; dịp giỗ và rằm tháng Bảy còn có đồ hàng mã, từ điện thoại đến ô tô bằng giấy bán ở phố Hàng Mã, để người đã khuất không thiếu thứ gì.

67. Chụp ảnh: hỏi trước

Một cử chỉ về phía máy ảnh và một nụ cười là đủ để xin phép chụp; người ta từ chối thì thôi. Trong chùa, hỏi trước khi chụp tượng và chánh điện, và đừng chụp cận người đang khấn vái. Ở các bản vùng cao phía Bắc, vài phụ nữ dân tộc thiểu số xin ít tiền cho một tấm ảnh: đó là quyền của họ.

Ngược lại, đừng cho tiền hay kẹo trẻ em bán hàng rong, kẻo các em bỏ học ra đường: mua của người lớn hoặc của các hợp tác xã.

68. Tình cảm nơi công cộng và sự cởi mở

Các cặp đôi khá kín đáo nơi công cộng, trong khi hai người bạn cùng giới nắm tay nhau là chuyện bình thường. Đồng tính chưa bao giờ bị coi là tội, và du khách LGBTQ+ nhìn chung được đón tiếp thoải mái, nhất là ở thành phố. Hà Nội có diễu hành tự hào từ năm 2012, nhưng năm 2025 nhiều sự kiện bị hủy hoặc thu nhỏ dưới sức ép của chính quyền. Từ năm 2015, luật không còn cấm kết hôn giữa những người cùng giới, nhưng cũng không công nhận.

69. Một đất nước dậy lúc 5 giờ và ngủ trưa

Rạng sáng, công viên đã kín người đánh cầu lông, nhảy múa, tập thể dục; chợ tấp nập trước 8 giờ. Khoảng 11 giờ 30 đến 13 giờ 30, cả nước nghỉ trưa, công sở và nhiều bảo tàng đóng cửa.

Đi chơi buổi sáng, ăn tối sớm (khoảng 18 đến 19 giờ), và đừng ngạc nhiên khi giờ hẹn co giãn: người ta gọi là "giờ cao su", có khi cả ở đám tiệc trong họ.

70. Quà cáp, lì xì và chuyện tiền nong trong họ

Đừng đến tay không: trái cây, bánh trái hay một món đặc sản của nơi bạn sống đều được quý. Tránh tặng khăn tay, gợi chuyện nước mắt, và đồ sắc nhọn, như "cắt đứt" tình cảm: tặng quà có vài quy tắc. Khi chia quà cho cả họ, tính trước theo vai vế cho khỏi bên trọng bên khinh, và đưa quà cho người lớn bằng hai tay.

Dịp Tết, bỏ vài tờ tiền mới vào phong bao đỏ lì xì cho trẻ con, và mừng tuổi ông bà, cha mẹ. Chuyện tiền nong trong họ, từ lời hỏi vay đến khoản nhờ đóng góp sửa nhà thờ họ, cũng là một phần của chuyến về: bàn trước với người thân trong nhà xem mình giúp được đến đâu, trả lời rõ ràng mà nhẹ nhàng, và giữ cho chuyện tiền không làm sứt mẻ tình thân.

Tiếng Việt, cho bạn và cho con

Tiếng Việt của bạn vẫn dùng tốt, chỉ thiếu vài từ mới; tiếng Việt của các con cần thêm vài câu lễ phép và một bảng xưng hô.

71. Cách xưng hô trong họ: dạy con trước chuyến đi

Tiếng Việt không có một chữ "you" dùng cho mọi người: người ta gọi nhau là anh, chị, em, chú, cô, ông, bà theo tuổi và vai vế, và người lạ hỏi tuổi chính là để chọn chữ cho đúng. Trong họ, các con cần thuộc một bảng nhỏ. Bên nội: anh của bố là bác, em trai của bố là chú (vợ chú là thím), chị em gái của bố là cô. Bên ngoại: anh em trai của mẹ là cậu (vợ cậu là mợ), chị em gái của mẹ là dì. Ngoài Bắc, anh chị của bố mẹ đều gọi là bác; trong Nam, chồng của cô, của dì là dượng.

Trong Nam còn gọi nhau theo thứ tự sinh: con cả là anh Hai, chị Hai, rồi Ba, Tư, Năm, cho đến Út; ngoài Bắc, con đầu là anh cả, chị cả. Làm sẵn cho con một tấm ảnh gia đình có ghi tên và cách gọi từng người: ông bà sẽ cảm động khi cháu gọi đúng ngay lần đầu.

72. Sáu thanh và những lần nói nhầm đáng yêu

Tiếng Việt miền Bắc có sáu thanh điệu, còn giọng miền Nam nhập hai thanh hỏi và ngã làm một. "Ma", "má", "mà", "mả", "mã", "mạ": các con lớn lên ở nước ngoài thường đọc chúng gần như giống nhau, và "con thương má" có khi thành một câu khác hẳn.

Những lần nói nhầm ấy chỉ làm cả nhà cười hiền. Cứ khuyến khích các con nói: mỗi câu tiếng Việt, dù sai dấu, đều làm ông bà vui.

73. Mười hai câu con nên thuộc

Mười hai câu đủ để các con đi một vòng thăm họ hàng mà không lúng túng. Người bạn đời nước ngoài thì có thể học thêm hai mươi câu tiếng Việt kèm cách phát âm.

Câu	Dùng khi nào
Con chào ông ạ. Cháu chào bà ạ.	Gặp người lớn, khoanh tay và cúi đầu
Dạ.	Đáp lời người lớn, thay cho "ừ"
Vâng ạ.	Đồng ý với người lớn (ngoài Bắc)
Con cảm ơn ạ.	Nhận quà, nhận lì xì, bằng hai tay
Con xin lỗi ạ.	Làm vỡ, làm phiền, làm sai
Con mời ông bà ăn cơm.	Trước bữa ăn
Con ăn no rồi ạ.	Muốn thôi ăn mà không làm ai phật lòng
Ngon quá!	Khen món ăn: người nấu sẽ vui cả ngày
Con không ăn cay được ạ.	Trước một món có ớt
Con đi chơi ạ. Con về rồi ạ.	Ra khỏi nhà và khi về
Nhà vệ sinh ở đâu ạ?	Câu cứu nguy ở mọi nơi
Chúc mừng năm mới!	Dịp Tết, trước khi nhận lì xì

74. Bắc và Nam: hai giọng, hai vốn từ

Ở Hà Nội, d, gi và r đọc như "z"; ở Sài Gòn, d và gi nghe gần như "y". Vốn từ cũng khác: lạc và đậu phộng, dứa và thơm, bát và chén, cốc và ly, thìa và muỗng, lợn và heo, ngô và bắp, vừng và mè, ngã và té, bố và ba, mẹ và má, đắt quá và mắc quá. Cẩn thận với chữ "ốm": ngoài Bắc là bệnh, trong Nam là gầy.

Còn giọng Huế thì chính người Việt nhiều khi cũng phải nghe lại lần hai.

75. Từ mới, từ cũ và những chữ tiếng Anh trong câu tiếng Việt

Vài từ bạn mang theo khi đi vẫn được hiểu, nhưng ít ai còn dùng: người ta nói sân bay hơn phi trường, máy bay hơn phi cơ, hộ chiếu hơn sổ thông hành, đăng ký hơn ghi danh, đường cao tốc hơn xa lộ. Ngược lại, đời sống hằng ngày có thêm cả loạt từ mới: căn cước, định danh, quét mã, chuyển khoản (viết tắt "ck"), xe ôm công nghệ, và tiếng Anh chen vào giữa câu: ship đồ, chốt đơn, order, check-in, deadline, sale. Giới trẻ còn có tiếng lóng riêng, như "khum" thay cho "không", hay "chill".

Ở khách sạn, quán cà phê và điểm du lịch, nhiều nhân viên nói tiếng Anh, nhưng ở quê thì hiếm: người bạn đời không nói tiếng Việt vẫn sống khỏe nhờ ứng dụng dịch và vài mẹo trong bài sống sót ở Việt Nam mà không cần nói tiếng Việt. Trẻ con ở quê sẽ gọi to "Hello!", và có khi gọi người bạn đời của bạn là "ông Tây", "bà Tây".

Ăn uống

Món ngon vẫn ở vỉa hè, nhưng nay có thêm sao Michelin, cà phê kiểu mới, và một cái bụng cần vài ngày để làm quen lại.

76. Bữa sáng đầu tiên

Bữa sáng đầu tiên khi về thường dành cho món bạn nhớ nhất: phở, bún bò, hủ tiếu, bánh cuốn, xôi hay cơm tấm. Quán ngon mở từ tinh mơ và thường hết hàng trước trưa, nên đi sớm; bữa sáng của người Việt có cả một bài riêng cho người bạn đời muốn hiểu vì sao cả nhà dậy sớm thế.

Phở Bắc nước trong, ít rau; phở Nam thêm giá, húng quế, tương đen, tương ớt. Ở Hà Nội, đổ ngập tương vào tô gần như là phạm thượng.

77. Bánh mì ở quê nhà

Ổ bánh mì ở quê nhà vẫn nhẹ, vỏ mỏng giòn rụm, kẹp pa tê, bơ, chả, dưa chua, ngò và ớt; hướng dẫn bánh mì của trang đếm được bảy loại chính.

Hội An và TP.HCM vẫn tranh nhau ngôi bánh mì ngon nhất; đầu bếp Anthony Bourdain từng làm Bánh Mì Phượng ở Hội An nổi tiếng khắp thế giới.

78. Bún chả, món của bữa tối tổng thống

Tháng 5/2016, Barack Obama và Anthony Bourdain ngồi ghế nhựa ăn bún chả ở quán Bún chả Hương Liên, Hà Nội. Bàn ăn ấy được lồng kính trưng bày từ đó, và quán có hẳn "combo Obama". Một bữa "tổng thống" vẫn chỉ là giá quán bình dân.

79. Mỗi vùng một cách nấu

Miền Bắc nấu thanh; miền Trung, quanh cố đô Huế, mê cay và những món nhỏ cầu kỳ (bún bò Huế, bánh bèo); miền Nam rộng rãi hơn, nêm ngọt và nhiều rau (cơm tấm, bánh xèo). Sự khác nhau giữa ẩm thực ba miền hiện ra ngay từ bữa đầu, và đủ cho cả họ tranh luận suốt bữa.

Ở giữa, đất Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, cho cái tên mì Quảng, sợi dẹt chan rất ít nước.

80. Cao lầu, chỉ có ở Hội An

Theo truyền thống, sợi mì dày, dai này chỉ đúng vị khi làm bằng nước giếng cổ Bá Lễ ở Hội An và nước tro củi từ Cù Lao Chàm. Thật hay chỉ là truyền thuyết, cao lầu vẫn là món phải ăn tại chỗ, với thịt xá xíu, rau sống và tóp giòn.

81. Michelin đã đến Việt Nam

Cẩm nang Michelin có mặt ở Việt Nam từ năm 2023. Bộ chọn lọc thứ tư, công bố ngày 4/6/2026, có 193 địa chỉ ở Hà Nội, TP.HCM và Đà Nẵng, trong đó 11 nhà hàng có sao và 72 địa chỉ Bib Gourmand, gồm cả những quán vỉa hè. Quán quen ở đầu ngõ có khi đã có tên trong sách: hỏi người nhà trước khi đi tìm nơi khác.

82. Bàn ngon nhất cao 30 cm

Những chiếc ghế nhựa trên vỉa hè thường giấu đồ ăn ngon nhất thành phố. Mỗi quán chỉ bán một hai món, ghi ngay trên bảng hiệu: không cần thực đơn, chỉ tay và giơ số phần. Gọi phục vụ thì "Em ơi!", và trả tiền khi ăn xong.

Cá và hải sản thường bán theo cân: hỏi giá mỗi ký trước khi chế biến. Khăn lạnh và đậu phộng bày sẵn trên bàn có khi bị tính tiền: không dùng thì để sang một bên.

83. Mắm, khô, lạp xưởng: mang về nước bạn sống

Va li quay lại nước ngoài thường nặng mắm, khô, trà, cà phê. Ở nhiều nước, cà phê rang, trà và bánh kẹo đóng gói thường được cho qua khi bạn khai báo, nhưng thịt là chuyện khác. Mỹ cấm các sản phẩm thịt heo không có chứng nhận từ Việt Nam, vì nguy cơ dịch tả lợn châu Phi: lạp xưởng, chả lụa, chà bông hay bánh có nhân thịt dễ bị giữ lại. Úc buộc khai báo mọi thực phẩm, và không cho mang lạp xưởng hay các món thịt heo chế biến khác. Hai nước cùng một luật chơi: khai đầy đủ thì không bị phạt, kể cả khi hàng bị tịch thu; giấu thì bị phạt nặng, và ở Úc có thể bị hủy thị thực.

Nước mắm, mắm thì đóng chai thật kín, bọc nhiều lớp, để trong hành lý ký gửi: chai quá 100 ml không mang xách tay được. Nước mắm Phú Quốc, làm từ cá cơm, là sản phẩm đầu tiên của Việt Nam được Liên minh châu Âu bảo hộ chỉ dẫn xuất xứ, từ năm 2012.

84. Cà phê, vẫn là đạo của cả nước

Việt Nam vẫn là nước sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới, sau Brazil, và số một về robusta. Từ quán cóc vỉa hè đến chuỗi máy lạnh và quán trên sân thượng, cà phê vẫn là chỗ hẹn của cả nhà. Ly cà phê sữa đá vẫn ngọt như xưa: nếu đã quen vị bên kia, gọi "ít đường"; thích ngọt và béo hơn thì gọi bạc xỉu.

85. Cà phê muối, cà phê cốt dừa và những cơn sốt mới

Cà phê trứng ra đời ở Hà Nội năm 1946, khi ông Nguyễn Văn Giảng, người pha chế ở khách sạn Metropole, thay sữa đang khan hiếm bằng lòng đỏ trứng đánh với đường; con cháu ông vẫn bán ở Café Giảng. Huế thì sinh ra cà phê muối năm 2010, nay có mặt khắp nước, và cà phê cốt dừa đá đã chinh phục mọi thành phố.

Giải mã cà phê Việt Nam điểm qua tất cả. Riêng cà phê chồn thì nên tránh: thường được làm từ những con chồn bị nhốt trong lồng.

86. Bia hơi năm 2026

Nấu mỗi ngày và chở đi bằng thùng, bia hơi nay có giá 10.000 đến 20.000 đồng một cốc, chủ yếu ở Hà Nội và miền Bắc, sau đợt tăng giá của Habeco tháng 4/2026. Bia chai thì mỗi vùng một hiệu: Hà Nội ngoài Bắc, Sài Gòn và 333 trong Nam, Huda ở Huế, Larue quanh Đà Nẵng.

Và vâng, vẫn bỏ đá vào bia: trời nóng mà.

87. Rượu nấu: cẩn thận với rượu không rõ nguồn

Rượu gạo có mặt ở nhiều đám tiệc và homestay, thường do nhà nấu, từ 30 đến 45 độ. Uống loại đóng chai, có nhãn: năm nào cũng có người ngộ độc vì rượu pha methanol, như những ca bệnh viện Bạch Mai còn tiếp nhận cuối năm 2025.

Rượu rắn thì chỉ nên chụp ảnh: rắn trong bình thường thuộc loài được bảo vệ, và hải quan nhiều nước tịch thu cả chai, kèm tiền phạt. Ngà voi, đồi mồi, sừng và đồ cổ không có giấy phép xuất khẩu cũng chung số phận.

88. Trái cây, ăn chay và dị ứng

Măng cụt, chôm chôm, nhãn, thanh long, mãng cầu: chợ là lễ hội trái cây nhiệt đới, mỗi thứ một mùa, và các con sinh ở nước ngoài có cả một danh sách để thử. Người ăn chay tìm được nhiều quán chay nhờ đạo Phật, nhưng nước mắm có mặt khắp nơi: dặn "không nước mắm". Ngày rằm và mùng một âm lịch, nhiều người ăn chay, quán chay đông hẳn.

Ai trong nhà bị dị ứng thì viết sẵn một tấm thẻ, chẳng hạn "Cháu bị dị ứng đậu phộng" (ngoài Bắc gọi là lạc), để đưa cho người nấu ở quê, nơi đậu phộng có trong rất nhiều món.

Những điểm đến lớn và những gì đã đổi

Việt Nam có chín di sản thế giới được UNESCO công nhận, di sản mới nhất vào năm 2025; dưới đây là những điểm đến lớn, kèm điều đã thay đổi từ lần bạn về trước.

89. Hà Nội và 36 phố phường

Phố cổ sinh ra từ các phường nghề: mỗi phố "Hàng" bán một thứ, tơ lụa, bạc, đồ tre hay đồ mã. Người ta nói "36 phố phường", nhưng phố cổ có hơn 70 phố. Nhà ống rộng vài mét mà sâu hàng chục mét được cho là do thuế tính theo mặt tiền: không có gì chứng minh, và giá mỗi mét mặt phố đủ để giải thích. Truyền thuyết kể rùa thần đòi lại gươm báu của vua Lê Lợi ở hồ Hoàn Kiếm; cụ rùa cuối cùng của hồ mất năm 2016, nay được làm tiêu bản trưng bày ở đền Ngọc Sơn.

"Phố đường tàu" vẫn hút khách, nhưng dưới mắt công an, và các quán cà phê thường xuyên bị dẹp. Từ tháng 2/2026, công trình sửa cầu Long Biên khiến tàu đi Hải Phòng và Lào Cai đổi lộ trình, và thành phố muốn dừng hẳn tàu khách trên đoạn này: hỏi lại tại chỗ. Đừng bao giờ lại gần đường ray.

90. Vịnh Hạ Long: chọn đúng du thuyền

Gần 2.000 hòn đảo đá vôi và một cái tên nghĩa là "nơi rồng đáp xuống": vịnh Hạ Long xứng với tiếng tăm, và với đám đông. Chọn du thuyền ngủ đêm thay vì tour đi về trong ngày, tránh giá quá rẻ, và nhìn sang vịnh Lan Hạ (đi từ Cát Bà) hay Bái Tử Long, hoang sơ hơn. Mùa hè, giông đến rất nhanh: tháng 7/2025, một tàu du lịch bị lật trên vịnh, gần 40 người thiệt mạng hoặc mất tích. Khi các chuyến bị hoãn vì thời tiết, hãy chấp nhận chờ.

Năm 2023, UNESCO mở rộng di sản sang quần đảo Cát Bà.

91. Ninh Bình, "vịnh Hạ Long trên cạn"

Núi đá vôi, ruộng lúa và sông luồn qua hang: quần thể Tràng An là di sản thế giới từ năm 2014, cả về thiên nhiên lẫn văn hóa. Thuyền Tràng An lướt từ hang này sang hang khác, và ở Tam Cốc, các chị lái đò nhiều khi chèo… bằng chân. Từ năm 2025, tỉnh Ninh Bình mới gồm cả Nam Định và Hà Nam.

Hollywood cũng mê nơi này: một phần phim "Kong: Skull Island" quay ở đây. Gần 500 bậc đá dẫn lên đỉnh Hang Múa, một trong những góc nhìn đẹp nhất miền Bắc.

92. Sa Pa, Hà Giang, Cao Bằng: núi rừng miền cực Bắc

Sa Pa là cửa ngõ lên Fansipan, nóc nhà Đông Dương (3.147 m), có cáp treo, và những ruộng bậc thang của người Mông, người Dao: vàng từ cuối tháng 8 đến giữa tháng 9, đổ nước vào tháng 5 và tháng 6. Ruộng bậc thang Mù Cang Chải, đẹp nhất từ cuối tháng 9 đến đầu tháng 10, còn ngoạn mục hơn. Việt Nam chính thức có 54 dân tộc, và vùng núi phía Bắc là nơi nhiều dân tộc sinh sống: ngủ homestay với một hướng dẫn viên địa phương vẫn là cách gặp gỡ đẹp nhất.

Xa hơn về phía đông, cung đường Hà Giang, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, nối những con đèo chóng mặt và những bản làng như nằm ngoài thời gian, lên tới biên giới Trung Quốc. Đi sau lưng một "easy rider", tài xế người địa phương: an toàn hơn, và hợp pháp (điểm 32). Xa hơn nữa, Cao Bằng có thác Bản Giốc, nằm trên đường biên với Trung Quốc.

93. Phong Nha và Sơn Đoòng

Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, nay thuộc tỉnh Quảng Trị, có hàng trăm hang động, trong đó có hang Sơn Đoòng, hang động lớn nhất được biết đến trên thế giới: vòm hang cao tới 200 m, có rừng và mây riêng. Một người dân địa phương, ông Hồ Khanh, tìm ra cửa hang năm 1990, và một đoàn thám hiểm Anh - Việt khảo sát hang năm 2009. Chỉ Oxalis được tổ chức đi Sơn Đoòng: sáu ngày, mỗi đoàn mười người, giá 80 triệu đồng, khoảng một nghìn khách mỗi năm. Mùa 2027 và 2028 đã kín chỗ: phải đặt trước nhiều năm, và chỉ trên trang chính thức, vì đã có trang giả.

Với túi tiền bình thường, các hang khác của vườn quốc gia đã đủ choáng ngợp: động Thiên Đường, hang Tối với đường trượt dây, hay hang Én với một đêm cắm trại.

94. Huế, Đà Nẵng, Hội An: miền Trung ba điểm

Huế, nay là thành phố trực thuộc trung ương, là kinh đô triều Nguyễn từ năm 1802 đến năm 1945: Đại Nội và lăng tẩm bên sông Hương đáng để dành hai ngày. Phía bắc thành phố, dấu tích của khu phi quân sự cũ nên đi cùng hướng dẫn viên: vùng này vẫn thuộc nhóm nhiễm bom mìn, vật liệu nổ nặng nhất, đừng bao giờ rời lối đi.

Giữa Huế và Đà Nẵng, đèo Hải Vân, có cửa ải Hải Vân Quan dựng từ năm 1826 và được trùng tu năm 2024, đã chinh phục dân mê xe máy khắp thế giới nhờ chương trình Top Gear cuối năm 2008. Đà Nẵng có cầu Rồng phun lửa và phun nước vào 21 giờ tối thứ Bảy, Chủ nhật và ngày lễ, và Cầu Vàng, được hai bàn tay khổng lồ nâng đỡ, trên đồi Bà Nà.

Hội An, thương cảng xưa, là di sản thế giới từ năm 1999: đèn lồng, những tiệm may trả bộ vest trong 24 giờ và Chùa Cầu, trùng tu xong năm 2024, là tâm điểm. Vé tham quan (120.000 đồng với khách nước ngoài, dùng được nhiều ngày) mở cửa nhiều nhà cổ và góp tiền bảo tồn phố cổ.

95. Miền Nam: Sài Gòn, miền Tây và các đảo

TP.HCM, mà ai cũng vẫn gọi là Sài Gòn, là đầu tàu kinh tế của cả nước. Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh và địa đạo Củ Chi, mạng hầm dài khoảng 250 km đào trong thời chiến, vẫn là hai chuyến đi đáng làm cùng các con. Nhà thờ Đức Bà đang trùng tu, dự kiến xong vào khoảng cuối năm 2027, còn Bưu điện Trung tâm Sài Gòn ngay bên cạnh vẫn mở cửa.

Ở miền Tây, dậy trước bình minh để đi chợ nổi Cái Răng ở Cần Thơ, nơi mỗi ghe treo hàng mình bán lên ngọn cây bẹo. Chợ đã mất hơn một nửa số ghe so với những năm 1990: đi sớm, và đừng chờ một chợ nổi tấp nập như trong ký ức.

Ngoài khơi, Phú Quốc có biển, vườn tiêu và cáp treo Hòn Thơm dài 7.899,9 m, kỷ lục Guinness cho cáp treo ba dây. Hoang sơ hơn, Côn Đảo có rùa biển và ký ức về những nhà tù.

Dành riêng cho người Việt ở xa

Năm điểm cuối dành cho những chuyện chỉ người Việt ở nước ngoài mới gặp: giấy tờ của con, tiền gửi về, nhà đất, cái Tết, và chính cảm giác về nhà.

96. Giấy tờ cho con sinh ở nước ngoài

Cha mẹ đều là công dân Việt Nam thì con có quốc tịch Việt Nam, dù sinh ở đâu. Khi chỉ cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, con có quốc tịch Việt Nam nếu cha mẹ thỏa thuận chọn quốc tịch Việt Nam cho con lúc đăng ký khai sinh. Con đã có giấy khai sinh và quốc tịch nước sở tại thì vẫn chưa muộn: theo nghị định 191/2025, cha mẹ có thể chọn quốc tịch Việt Nam cho con khi ghi việc khai sinh đó vào sổ hộ tịch Việt Nam, con vẫn giữ quốc tịch kia nếu luật nước ấy cho phép (cha mẹ làm bản cam đoan), và tên con có thể ghép tên Việt với tên nước ngoài. Thủ tục làm tại cơ quan đại diện Việt Nam nơi bạn sống.

Có quốc tịch Việt Nam, con xin được hộ chiếu Việt Nam và về nước như mọi công dân (điểm 1); không có thì con vẫn được cấp giấy miễn thị thực 5 năm với tư cách con của người Việt (điểm 2). Dù con đi bằng hộ chiếu nào, mang theo bản chính giấy khai sinh của con và giấy tờ chứng minh quan hệ: rất cần khi làm bất cứ thủ tục nào cho con ở Việt Nam.

97. Gửi tiền về nhà: kênh hợp pháp, không mất thuế

Gửi tiền cho cha mẹ, cho họ hàng thì đi qua ngân hàng hay công ty chuyển tiền được phép. Theo Luật Thuế thu nhập cá nhân 2025, có hiệu lực từ 1/7/2026, thu nhập từ kiều hối vẫn được miễn thuế. Mang tiền mặt về thì nhớ ngưỡng khai báo hải quan (điểm 5), và chỉ đổi ở ngân hàng hay đại lý được phép (điểm 23).

Một điều mới cần biết: từ 9/2/2026, cho mượn, cho thuê hay mượn tài khoản ngân hàng bị phạt 100 đến 150 triệu đồng với cá nhân (từ một đến dưới mười tài khoản), theo nghị định 340/2025. Nhờ người thân đứng tên tài khoản để bạn dùng, hay cho người khác dùng tài khoản của bạn ở Việt Nam, giờ là chuyện rất rủi ro. Ví điện tử cũng phải gắn với tài khoản đứng tên chính người dùng (điểm 24).

98. Nhà đất ở quê: mua và thừa kế

Còn quốc tịch Việt Nam, bạn có quyền về đất đai như người trong nước: Luật Đất đai 2024, có hiệu lực từ 1/8/2024, xếp người Việt Nam định cư ở nước ngoài là công dân Việt Nam chung nhóm với cá nhân trong nước. Không còn quốc tịch, người gốc Việt được phép nhập cảnh vẫn được mua, thuê mua nhà ở gắn liền với đất ở, nhận quyền sử dụng đất ở trong dự án nhà ở, nhận thừa kế, và nhận tặng cho nhà đất từ người thuộc hàng thừa kế; nhưng không được mua riêng một thửa đất trống để tự xây nhà.

Khi ký giấy tờ, người gốc Việt cần hộ chiếu còn giá trị có dấu nhập cảnh Việt Nam, kèm giấy tờ chứng minh gốc Việt: nên làm thủ tục ngay trong chuyến về. Hợp đồng chuyển nhượng, tặng cho phải công chứng hoặc chứng thực; nhờ luật sư hay công chứng viên xem giấy tờ, và kiểm tra quy hoạch trước khi đặt cọc.

99. Về ăn Tết: đặt vé từ sớm

Mùng Một Tết Đinh Mùi là ngày 6/2/2027. Đặt vé càng sớm càng nhiều lựa chọn: dịp Tết, chuyến bay về Việt Nam và các chặng nội địa từ TP.HCM ra miền Trung, ra Bắc thường kín chỗ từ rất sớm. Công sở và ngân hàng nghỉ từ 4 đến 10/2: rút tiền, chuyển tiền, làm giấy tờ trước đó. Đổi tiền mới để lì xì thì đổi ngang giá với người thân; dịch vụ đổi tiền mới thu phí phần trăm có thể bị coi là đổi tiền trái quy định.

Phong tục thì bạn còn nhớ: đừng tự đến xông đất nhà ai sáng mùng Một nếu chưa được mời, lì xì bằng tiền mới, chúc Tết ông bà trước tiên. Với các con, Tết là dịp tập "Chúc mừng năm mới" và nhận lì xì bằng hai tay (điểm 62). Nhiều hàng quán nghỉ những ngày đầu năm, nên tủ lạnh nhà nào cũng đầy từ trước Tết.

100. Về nhà: điều đã đổi và điều còn nguyên

Nhiều thứ đã đổi từ lần cuối bạn về. Sổ hộ khẩu giấy hết giá trị từ 1/1/2023, nhường chỗ cho căn cước và VNeID; tỉnh nhà có khi đã mang tên khác, quận huyện không còn; tiền chuyển bằng mã QR, xe gọi qua ứng dụng, metro chạy trên cao ở Hà Nội và Sài Gòn, và gần ba phần tư dân số sinh sau năm 1975. Người già trong họ ít đi, những đứa cháu bạn chưa từng gặp đã thành thanh niên.

Nhưng có những thứ còn nguyên: nén nhang đầu tiên trên bàn thờ, mâm cơm có người gắp cho bạn miếng ngon nhất, câu hỏi "Chừng nào về nữa?" ở sân bay. Bạn có thể đã quên vài chữ, đã quen ăn ít cay, đã nói giọng lơ lớ: ở nhà, chẳng ai trách. Có lẽ đó là điều quan trọng nhất cần biết trước khi về: đất nước đổi nhanh, nhưng gia đình vẫn đón bạn như chưa từng đi xa, trước hết bằng một nụ cười, và thường là bằng một ly trà đá.

Danh sách kiểm tra trước khi về

Trước khi kéo khóa va li, kiểm tra mười điều này.

• Hộ chiếu Việt Nam còn hạn (tốt nhất còn hơn sáu tháng), hoặc hộ chiếu nước ngoài kèm giấy miễn thị thực 5 năm, miễn thị thực 45 ngày hay e-visa đã in, với đúng sân bay đến và mã hồ sơ ghi sẵn. Còn băn khoăn thì tra cứu thị thực theo hộ chiếu của từng người trong nhà.
• Mang hộ chiếu nước ngoài: tờ khai trước khi đến điền trong 72 giờ trước khi hạ cánh, mã QR trong điện thoại.
• Người nhà đã biết phải khai báo tạm trú (hộ chiếu nước ngoài) hoặc thông báo lưu trú (hộ chiếu Việt Nam) ngay ngày bạn đến.
• Bảo hiểm du lịch có hồi hương y tế và điều khoản xe máy đã xem kỹ; lịch tiêm của các con đã cập nhật, nhất là sởi; thuốc chống muỗi và oresol trong túi thuốc.
• Đăng ký chuyến đi với nước bạn mang hộ chiếu: STEP, Registration of Canadians Abroad, Ariane, Elefand, Tabireji; người Úc nhận tin của Smartraveller.
• Lái xe máy: bằng quốc tế mẫu 1968 kèm bằng gốc hạng xe máy (công dân Hàn Quốc: bằng quốc tế Hàn Quốc hạng A), hoặc bằng Việt Nam còn giá trị; không có thì đi Grab hay Xanh SM (xe dưới 50 cc không cần bằng).
• Vài tờ đô la Mỹ mới, phẳng, dưới 5.000 USD tiền mặt (vượt thì khai hải quan), một thẻ không thu phí giao dịch nước ngoài; đổi tiền ở ngân hàng, không ở tiệm vàng.
• eSIM đã mua hoặc SIM cũ sẵn sàng xác thực lại khuôn mặt; ứng dụng đã cài: Grab, Zalo, Google Maps (bản đồ ngoại tuyến), VNeID.
• Tối đa hai sạc dự phòng, trong hành lý xách tay: cấm dùng trên máy bay.
• Thuốc trong hộp gốc kèm đơn, thuốc lá điện tử để ở nhà, ổ chuyển đa năng trong túi, ngày Tết và ngày giỗ đã xem lịch; chiều về, khai báo mọi thực phẩm mang vào nước bạn sống.

Chỉ còn một câu để mang theo, lời chúc người đi xa: "Thượng lộ bình an!", đi đến nơi, về đến chốn.