Việt Nam có 7 triệu tín đồ Công giáo, chiếm 7,4% dân số. Đây là cộng đồng Công giáo lớn thứ năm ở châu Á. Hầu hết sách hướng dẫn du lịch coi các nhà thờ ở đây như những điểm chụp ảnh. Họ không sai về những bức ảnh. Nhưng các thánh đường ở đây là những không gian sống động. Người ta cầu nguyện trong đó, kết hôn trong đó, và tranh luận về việc trùng tu trong đó.
Hướng dẫn này bao gồm những gì du khách thực sự cần biết: nhà thờ lớn nào đáng ghé thăm, Giáng Sinh diễn ra như thế nào trong thực tế, và tại sao miền Bắc Công giáo lại khác biệt so với miền Nam.
Những điều cần biết trước khi đi
Công giáo đến Việt Nam vào năm 1615 với các nhà truyền giáo Dòng Tên đặt chân đến Hội An. Đức tin này đã sống sót qua các cuộc bách hại, chiến tranh và mối quan hệ phức tạp với nhà nước. Ngày nay, Giáo hội hoạt động dưới sự quản lý của Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, một cơ quan chính phủ phê duyệt các bổ nhiệm và hoạt động. Vatican đã bổ nhiệm một đại diện giáo hoàng thường trú vào năm 2023, lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ. Quan hệ đang được cải thiện, nhưng vẫn còn căng thẳng.
Đối với du khách, tác động thực tế là rất nhỏ. Các nhà thờ đều mở cửa. Thánh lễ được cử hành. Du khách được chào đón. Nhưng bối cảnh chính trị giải thích tại sao một số nhà thờ lớn có cảm giác được bảo vệ chặt chẽ hơn những nơi khác, và tại sao một số dự án trùng tu lại trở thành cuộc tranh luận quốc gia.
Việt Nam có 27 giáo phận và 3 tổng giáo phận: Hà Nội, Huế và Thành phố Hồ Chí Minh. Mỗi nơi đều có đặc điểm riêng. Miền Bắc cổ kính hơn, nhiều vùng nông thôn hơn và truyền thống hơn. Miền Nam trẻ trung hơn, đô thị hơn và thương mại hơn. Cả hai đều đáng để ghé thăm.
Tại sao Việt Nam có 7 triệu tín đồ Công giáo: Lịch sử ngắn cho du khách
Các nhà truyền giáo Dòng Tên đầu tiên đến từ Bồ Đào Nha vào năm 1615 và định cư tại Hội An. Họ học tiếng Việt, dịch các sách giáo lý. Người nổi tiếng nhất trong số họ, Alexandre de Rhodes, đã sáng tạo ra chữ viết La-tinh hóa gọi là Quốc Ngữ, vẫn được sử dụng cho đến ngày nay. Công trình của ông làm cho tiếng Việt dễ học hơn và khó bị triều đình chịu ảnh hưởng Trung Hoa kiểm soát hơn.
Triều Nguyễn coi Công giáo là một mối đe dọa. Bắt đầu từ những năm 1820, các hoàng đế ban hành các chỉ dụ chống lại các nhà truyền giáo và người Việt theo đạo. Khoảng 130.000 đến 300.000 người Kitô hữu đã chết trong các làn sóng bách hại. 117 Thánh Tử Đạo Việt Nam, được phong thánh năm 1988, bao gồm các linh mục, tu sĩ và giáo dân. Ngày lễ kính của các ngài là 24 tháng 11.
Thời kỳ thuộc địa Pháp (1887-1954) đã thay đổi mọi thứ. Các nhà truyền giáo quay trở lại. Các nhà thờ được xây dựng. Công giáo phát triển nhanh chóng, đặc biệt là ở miền Bắc. Sau đó đến năm 1954. Hiệp định Genève chia cắt Việt Nam tại vĩ tuyến 17. Người Công giáo miền Bắc lo sợ chế độ cộng sản. Khoảng 800.000 người đã di cư vào Nam trong cuộc "di cư" lịch sử. Cuộc di cư đã định hình lại Công giáo Việt Nam. Miền Nam tăng dân số và ảnh hưởng. Miền Bắc mất nhiều nhà lãnh đạo nhưng giữ được bản sắc.
Ngày nay, Giáo hội đang phát triển trở lại. Ơn gọi rất mạnh mẽ. Các chủng viện đầy ắp. Mối quan hệ với Vatican ổn định. Đức tin giờ đây đã mang bản sắc Việt Nam, không còn là ngoại lai.
Các nhà thờ lớn đáng ghé thăm: Hướng dẫn thực tế về 8 nhà thờ chính
Nhà thờ Lớn Hà Nội (St. Joseph's Cathedral)
Được xây dựng năm 1886 theo phong cách Tân Gothic, nhà thờ này tọa lạc tại số 40 phố Nhà Chung, Khu Phố Cổ. Bên ngoài là đá xám phong hóa. Bên trong tối và mát mẻ. Các ghế ngồi bằng gỗ và cứng.
Lịch thánh lễ: các ngày trong tuần lúc 5h30 sáng và 6h chiều. Chủ nhật có nhiều thánh lễ bắt đầu từ 5h sáng. Thánh lễ 9h sáng Chủ nhật thu hút đông người nhất. Đến sớm 30 phút để có chỗ ngồi.
Thời điểm tốt nhất để tham quan là trước 8h sáng các ngày trong tuần. Ánh sáng xuyên qua kính màu. Đường phố bên ngoài yên tĩnh. Đến 10h sáng, các đoàn du lịch lấp đầy gian giữa. Trong dịp Giáng Sinh, toàn bộ khu vực trở thành phố đi bộ. Hàng ngàn người tụ tập bên ngoài. Hầu hết không tham dự Thánh lễ. Họ đến vì ánh sáng và không khí lễ hội.
Mẹo nhỏ: Nội thất nhà thờ có cảm giác chật chội trong giờ lễ. Đứng gần phía sau để có không khí tốt hơn và tầm nhìn toàn bộ không gian.
Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn (Notre-Dame Cathedral Basilica of Saigon)
Hoàn thành năm 1880, tất cả vật liệu đều được nhập khẩu từ Pháp. Gạch đến từ Marseille. Kính màu đến từ Chartres. Hai tháp chuông cao 58 mét. Nhà thờ tọa lạc tại số 1 Công xã Paris, Quận 1, trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh.
Nhà thờ đang được trùng tu tính đến năm 2026. Nội thất đóng cửa không cho công chúng vào. Bên ngoài có thể nhìn thấy nhưng được bao quanh bởi giàn giáo. Đừng lên kế hoạch tham quan để vào bên trong tòa nhà. Thay vào đó, hãy đi dạo quanh quảng trường, nhìn vào tượng Đức Mẹ, ghé thăm Diamond Plaza gần đó để có tầm nhìn từ trên cao.
Các lựa chọn thay thế tốt: Nhà thờ Tân Định (nhà thờ màu hồng) cách đó 10 phút đi bộ. Nhà thờ Đức Bà trên đường Nguyễn Du nhỏ hơn nhưng mở cửa.
Cảnh báo: Những người giả danh quyên góp hoạt động gần nhà thờ. Họ đeo phù hiệu giả và xin tiền để "trùng tu." Chỉ quyên góp tại các hòm quyên góp chính thức của nhà thờ.
Nhà thờ Đá Phát Diệm, Ninh Bình
Đây là nhà thờ có kiến trúc độc đáo nhất Việt Nam. Được xây dựng từ năm 1875 đến 1898, nó kết hợp thiết kế chùa Việt với cấu trúc nhà thờ Công giáo. Tòa nhà chính có mái cong và chạm khắc đá hình rồng. Tháp chuông sống sót qua cả bom đạn Pháp và Mỹ.
Nhà thờ cách Hà Nội 120 km về phía Nam. Đi tàu hỏa từ Hà Nội đến ga Ninh Bình (2 giờ, 150.000 VND). Từ đó, đi taxi (30 phút, 200.000 VND). Có thể đi trong ngày nhưng sẽ vội vàng. Nên ở lại Ninh Bình qua đêm để có trải nghiệm tốt hơn.
Khu nhà thờ bao gồm nhiều nhà nguyện nhỏ hơn và một hồ nước. Dành hai giờ để khám phá. Thánh lễ được cử hành hàng ngày lúc 5h30 sáng và 6h chiều. Du khách được chào đón nhưng nên ăn mặc lịch sự.
Mẹo nhỏ: Ghé thăm vào các ngày trong tuần để tránh đông đúc. Cuối tuần có nhiều xe buýt chở khách du lịch nội địa.
Nhà thờ Phủ Cam, Huế
Nhà thờ theo phong cách hiện đại này được hoàn thành năm 1963. Đây là Tòa Giám mục của Tổng giáo phận Huế. Kiến trúc gây nhiều tranh cãi. Một số người gọi là táo bạo. Số khác cho là xấu. Cấu trúc bê tông vươn lên trong một loạt các vòm bậc thang, giống như một cầu thang khổng lồ lên thiên đường.
Nhà thờ tọa lạc tại số 1 đường Đoàn Hữu Trung, cách Sông Hương khoảng 10 phút đi bộ. Kết hợp tham quan với Đại Nội. Thánh lễ hàng ngày lúc 5h sáng và 5h30 chiều. Thánh lễ tiếng Anh có vào Chủ nhật lúc 8h sáng.
Nhà thờ Tân Định, Thành phố Hồ Chí Minh
"Nhà thờ hồng" tại số 289 Hai Bà Trưng, Quận 3. Được xây dựng năm 1876, được sơn màu hồng vào những năm 1950. Màu sắc là thỏi nam châm thu hút mạng xã hội. Nhà thờ cũng là một giáo xứ năng động với cộng đồng sôi nổi.
Lịch thánh lễ: các ngày trong tuần lúc 5h sáng và 5h30 chiều. Chủ nhật lúc 5h, 7h, 8h30, 16h và 17h30. Thời gian chụp ảnh đẹp nhất là cuối buổi chiều khi ánh nắng chiếu vào mặt tiền màu hồng. Trong dịp Giáng Sinh, nhà thờ được thắp sáng và đông nghịt du khách.
Cảnh báo: Đám đông du lịch trong dịp Giáng Sinh rất đông đúc. Dự kiến phải chờ 20 phút để có một bức ảnh rõ ràng.
Đền Thánh Mẫu La Vang, Quảng Trị
Đây là điểm hành hương Đức Mẹ quan trọng nhất Việt Nam. Năm 1798, người Công giáo chạy trốn bách hại đã tập trung trong khu rừng gần La Vang. Họ cầu nguyện với Đức Trinh Nữ Maria và báo cáo về một cuộc hiện ra. Một nhà nguyện được xây dựng năm 1901. Một vương cung thánh đường được xây dựng năm 1961, nhưng đã bị phá hủy trong chiến tranh. Một vương cung thánh đường mới đang được xây dựng.
Đền thánh cách Huế 60 km. Đi xe buýt hoặc thuê xe riêng (1,5 giờ, 300.000 VND). Khách hành hương đến quanh năm, nhưng sự kiện lớn nhất là Đại hội La Vang, được tổ chức ba năm một lần. Kỳ tiếp theo là vào năm 2026.
Chỗ ở hạn chế. Ở lại Huế và đi trong ngày. Mang theo nước và kem chống nắng. Khu vực này khá trống trải.
Nhà thờ Bùi Chu, Nam Định
Được xây dựng năm 1885, nhà thờ này là chủ đề của một cuộc tranh cãi lớn về trùng tu. Năm 2020, giáo phận đã phá bỏ cấu trúc ban đầu và xây dựng lại. Những người chỉ trích gọi đó là sự phá hủy. Những người ủng hộ gọi đó là cần thiết. Cuộc tranh luận này quan trọng vì nó phản ánh sự căng thẳng giữa bảo tồn và tính thực tế ở Việt Nam.
Nhà thờ cách Hà Nội 90 km về phía Nam. Đi xe buýt từ bến xe Giáp Bát Hà Nội (2 giờ, 100.000 VND). Nhà thờ nằm ở thị trấn Bùi Chu, cách trạm xe buýt khoảng 15 phút.
Tòa Thánh Châu Đốc, An Giang
Nhà thờ ít được biết đến này ở Đồng bằng sông Cửu Long kết hợp ảnh hưởng phương Tây và Khmer. Được xây dựng vào những năm 1940, nó có sự pha trộn độc đáo giữa vòm Gothic và trang trí mái theo phong cách Khmer. Nằm ở thị trấn Châu Đốc, một điểm dừng chân phổ biến cho du khách đi Campuchia.
Thánh lễ hàng ngày lúc 5h sáng và 5h30 chiều. Nhà thờ yên tĩnh và không đông đúc. Kết hợp tham quan với Núi Sam và các làng nổi gần đó.
Giáng Sinh ở Việt Nam thực sự như thế nào: Tách biệt huyền thoại khỏi thực tế
Giáng Sinh ở Việt Nam không giống như những gì Instagram gợi ý. Đó không phải là một đêm yên tĩnh với tuyết. Nó ồn ào, đông đúc và mang tính thương mại. Và nó không chỉ dành cho người Công giáo.
Người không theo Công giáo tổ chức Giáng Sinh như một lễ hội. Giới trẻ ăn mặc đẹp, chụp ảnh, trao đổi quà tặng và ăn uống tại các nhà hàng phương Tây. Phiên bản thế tục của Giáng Sinh lớn hơn phiên bản tôn giáo ở hầu hết các thành phố.
Đối với người Công giáo, Giáng Sinh là nghiêm túc. Mùa Vọng được tuân thủ. Giải tội rất đông đúc. Thánh lễ nửa đêm là sự kiện chính. Nhưng ngay cả lễ kỷ niệm tôn giáo cũng mang hơi hướng Việt Nam. Thánh lễ bao gồm các thánh ca truyền thống hát bằng tiếng Việt. Cảnh Chúa Giáng Sinh thường có các nhân vật Việt Nam đội nón lá.
Thực tế thực tế: Ngày Giáng Sinh không phải là ngày nghỉ lễ. Ngày 24 và 25 tháng 12 là những ngày làm việc bình thường. Nhiều doanh nghiệp đóng cửa sớm vào Đêm Giáng Sinh, nhưng ngân hàng và văn phòng chính phủ vẫn mở cửa. Lên kế hoạch phù hợp.
Mẹo nhỏ: Nếu bạn muốn một Giáng Sinh yên tĩnh, truyền thống, hãy ghé thăm một giáo xứ nông thôn ở miền Bắc. Nếu bạn muốn ánh sáng và đám đông, hãy ở lại các thành phố.
Giáng Sinh ở Hà Nội so với Thành phố Hồ Chí Minh: Hai lễ kỷ niệm rất khác nhau
Hà Nội: Yên tĩnh, truyền thống, tập trung vào nhà thờ
Nhà thờ Lớn Hà Nội là tâm điểm. Vào Đêm Giáng Sinh, khu vực xung quanh phố Nhà Chung trở thành phố đi bộ. Hàng ngàn người tụ tập, uống cà phê trứng, chụp ảnh và nghe ca đoàn.
Nhưng hầu hết họ không vào bên trong. Nhà thờ chật kín người trước 8h tối cho Thánh lễ canh thức lúc 9h tối. Những người đến muộn đứng bên ngoài và xem qua màn hình. Bầu không khí lễ hội nhưng tôn trọng. Người bán hàng rong bán bóng bay và ngô nướng. Nhiệt độ giảm xuống 15°C. Mang theo áo khoác.
Đến trước 8h tối để có chỗ tốt. Đường phố sẽ đóng cửa từ 6h tối. Mang theo tiền mặt cho đồ ăn và thức uống. Máy ATM trong khu vực hết tiền trước 10h tối.
Thành phố Hồ Chí Minh: Thương mại, đông đúc, đa tôn giáo
Nhà thờ Đức Bà và Phố đi bộ Nguyễn Huệ là trung tâm. Trang trí cầu kỳ hơn. Đám đông lớn hơn. Sự tham gia mang tính thế tục hơn.
Nhà thờ Tân Định được thắp sáng bằng đèn hồng và trắng. Các bạn trẻ Việt Nam xếp hàng chụp ảnh. Bầu không khí giống như tiệc tùng hơn là cầu nguyện. Thánh lễ nửa đêm tại Nhà thờ Đức Bà được tổ chức ở quảng trường vì nội thất đang được trùng tu. Hàng ngàn người tham dự.
Tránh lái xe gần các nhà thờ lớn sau 6h tối ngày 24 tháng 12. Giao thông tắc nghẽn. Đi bộ hoặc đi tàu điện ngầm.
Miền Bắc Công giáo: Điều gì làm nên sự khác biệt
Miền Bắc Việt Nam có mật độ người Công giáo cao hơn ở các vùng nông thôn. Các tỉnh Ninh Bình, Nam Định, Thái Bình và Phú Thọ có dân số Công giáo lớn. Các nhà thờ cổ kính hơn. Cộng đồng gắn kết hơn. Đức tin truyền thống hơn.
Cuộc di cư năm 1954 đã thay đổi miền Bắc. Nhiều nhà lãnh đạo Công giáo di chuyển vào Nam. Những người ở lại đã phát triển một bản sắc riêng biệt. Họ tự hào về lịch sử của mình. Họ bảo vệ truyền thống của mình.
Tham quan một làng quê Công giáo khác với tham quan một nhà thờ lớn trong thành phố. Các nhà thờ đơn giản hơn. Thánh lễ dài hơn. Giáo dân hát mà không có ca đoàn. Linh mục biết tên từng người.
Lời khuyên thực tế khi tham quan các giáo xứ nông thôn: ăn mặc lịch sự (che vai và đầu gối). Đến sớm. Ngồi ở phía sau. Không chụp ảnh trong Thánh lễ. Nếu được mời ở lại uống cà phê sau lễ, hãy nhận lời. Đó là dấu hiệu chào đón.
Mẹo nhỏ: Cách tốt nhất để tham quan các cộng đồng Công giáo nông thôn là đi cùng hướng dẫn viên địa phương. Nhiều giáo xứ không có linh mục nói tiếng Anh.
Mẹo thực tế khi tham dự Thánh lễ tại Việt Nam
- Ngôn ngữ: Hầu hết các Thánh lễ bằng tiếng Việt. Các nhà thờ lớn ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh có Thánh lễ tiếng Anh vào Chủ nhật và Giáng Sinh. Kiểm tra lịch của từng nhà thờ.
- Trang phục: Che vai và đầu gối. Điều này được thực thi nghiêm ngặt hơn ở miền Bắc. Phụ nữ nên mang khăn choàng. Đàn ông nên mặc quần dài.
- Chỗ ngồi: Nhiều nhà thờ thiếu ghế ngồi. Người đến muộn phải đứng. Đến sớm 20 phút để có chỗ ngồi.
- Chụp ảnh: Được phép trước và sau Thánh lễ. Không được chụp trong lúc truyền phép. Tắt đèn flash.
- Quyên góp: Tiền lẻ được hoan nghênh. 10.000 VND là tiêu chuẩn. Đừng cảm thấy bắt buộc nếu bạn đang tham quan với tư cách khách du lịch.
An toàn, nghi thức và nhạy cảm văn hóa
Các nhà thờ là nơi thờ phượng tích cực. Hãy đối xử tôn trọng. Không nói to. Không trèo lên bàn thờ. Không chụp ảnh tự sướng trong Thánh lễ.
Những người bán hàng rong bên ngoài các nhà thờ lớn có thể khá phiền. Một câu "không, cảm ơn" lịch sự có hiệu quả. Đừng tiếp xúc với những người bán hàng nắm tay bạn.
Các trò lừa đảo gần các nhà thờ lớn đông du khách bao gồm hòm quyên góp giả và người đề nghị "giúp" đỗ xe. Chỉ quyên góp tại các hòm quyên góp chính thức của nhà thờ. Chỉ đỗ xe ở những khu vực được chỉ định.
Di chuyển: Phương tiện đến các địa điểm Công giáo chính
| Nhà thờ | Thành phố gần nhất | Phương tiện | Thời gian | Phù hợp nhất cho |
|---|---|---|---|---|
| Nhà thờ Lớn Hà Nội | Hà Nội | Đi bộ (Khu Phố Cổ) | 0 phút | Du khách thành phố |
| Nhà thờ Đức Bà | TP.HCM | Đi bộ (Quận 1) | 0 phút | Du khách thành phố |
| Nhà thờ Đá Phát Diệm | Ninh Bình | Tàu hỏa (Hà Nội đến Ninh Bình, sau đó taxi) | 2,5 giờ | Khách đi trong ngày |
| Đền Thánh Mẫu La Vang | Huế | Xe buýt hoặc xe riêng | 1,5 giờ | Khách hành hương |
| Nhà thờ Bùi Chu | Nam Định | Xe buýt từ Hà Nội | 2 giờ | Người yêu di sản |
| Nhà thờ Phủ Cam | Huế | Đi bộ hoặc taxi | 10 phút từ trung tâm | Du khách Huế |
Khi nào nên đi: Cân nhắc theo mùa
Tháng 12 đến tháng 2 là mùa cao điểm cho Giáng Sinh. Thời tiết mát mẻ và khô ráo ở miền Bắc. Nhiệt độ dao động từ 15°C đến 22°C. Miền Nam ấm hơn, khoảng 25°C đến 30°C.
Tết (cuối tháng 1 hoặc đầu tháng 2) có thể đóng cửa các nhà thờ trong vài ngày. Kiểm tra lịch địa phương.
Phục Sinh yên tĩnh hơn nhưng chân thực hơn. Các nghi lễ dài hơn. Giáo dân ít hơn. Bầu không khí trang nghiêm hơn.
Mùa hè (tháng 5 đến tháng 10) nóng và ẩm. Các nhà thờ không có máy lạnh có thể không thoải mái. Mang theo quạt và nước. Mùa mưa ảnh hưởng đến các cuộc rước ngoài trời.
Câu hỏi thường gặp
H: Người không theo Công giáo có thể tham dự Thánh lễ Giáng Sinh ở Việt Nam không? A: Có, du khách được chào đón tại hầu hết các nhà thờ, nhưng nên ăn mặc lịch sự, đến sớm và giữ im lặng trong các nghi lễ. Chụp ảnh trong lúc truyền phép thường không được phép.
H: Thánh lễ Giáng Sinh ở Việt Nam bắt đầu lúc mấy giờ? A: Thánh lễ canh thức Đêm Giáng Sinh thường bắt đầu lúc 8h tối hoặc 9h tối ngày 24 tháng 12, với một số nhà thờ có Thánh lễ sớm hơn lúc 6h tối. Thánh lễ Ngày Giáng Sinh diễn ra từ 5h sáng đến 7h tối tùy theo giáo xứ.
H: Giáng Sinh có phải là ngày nghỉ lễ ở Việt Nam không? A: Không. Giáng Sinh không phải là ngày nghỉ lễ ở Việt Nam. Ngày 24 và 25 tháng 12 là những ngày làm việc bình thường, mặc dù nhiều doanh nghiệp đóng cửa sớm vào Đêm Giáng Sinh.
H: Thánh lễ ở các nhà thờ Việt Nam bằng ngôn ngữ nào? A: Hầu hết các Thánh lễ bằng tiếng Việt. Các nhà thờ lớn ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh có Thánh lễ tiếng Anh, thường vào Chủ nhật và Giáng Sinh. Kiểm tra lịch của từng nhà thờ.
H: Có bao nhiêu người Công giáo ở Việt Nam? A: Khoảng 7 triệu người, chiếm 7,4% dân số. Việt Nam có dân số Công giáo lớn thứ năm ở châu Á sau Philippines, Ấn Độ, Trung Quốc và Indonesia.
H: Nhà thờ Công giáo nổi tiếng nhất ở Việt Nam là gì? A: Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn là nhà thờ được chụp ảnh nhiều nhất, nhưng Nhà thờ Đá Phát Diệm ở Ninh Bình là độc đáo nhất về kiến trúc, kết hợp thiết kế chùa Việt với cấu trúc nhà thờ Công giáo.
H: Công giáo có bị bách hại ở Việt Nam không? A: Có, đặc biệt là dưới triều Nguyễn vào thế kỷ 19. Khoảng 130.000 đến 300.000 người Kitô hữu đã chết trong các cuộc bách hại khác nhau. 117 Thánh Tử Đạo Việt Nam được phong thánh năm 1988.
H: Có thể tham quan Nhà thờ Đá Phát Diệm từ Hà Nội trong một ngày không? A: Có. Nhà thờ cách Hà Nội 120 km về phía Nam, có thể đến bằng tàu hỏa (2 giờ đến ga Ninh Bình) cộng với taxi (30 phút). Có thể đi trong ngày nhưng sẽ vội vàng. Nên ở lại Ninh Bình qua đêm.