Nghệ thuật truyền thống Việt Nam là gì? Hướng dẫn toàn diện về phong cách, nghệ sĩ và địa điểm thưởng lãm
Nhiều tác phẩm được bán như "nghệ thuật truyền thống Việt Nam" thực ra mới được sáng tạo ra chưa đầy một thế kỷ trước. Trường mỹ thuật thuộc địa Pháp đã định hình lại hội họa Việt Nam vào những năm 1930. Tranh lụa và tranh sơn mài, hiện được coi là loại hình mỹ thuật danh giá nhất của đất nước, đã xuất hiện từ thời kỳ đó. Hướng dẫn này phân biệt các truyền thống đích thực với đồ lưu niệm, nêu tên các nghệ sĩ đáng biết và cho bạn biết chính xác nơi tìm tác phẩm chính hãng.
Thế nào được coi là nghệ thuật truyền thống Việt Nam
Nghệ thuật truyền thống Việt Nam bao gồm nghệ thuật thị giác như hội họa, điêu khắc, gốm sứ, đồ sơn mài, dệt may và tranh khắc gỗ. Nó cũng bao gồm nghệ thuật biểu diễn như múa rối nước, âm nhạc và khiêu vũ. Đối với du khách, nghệ thuật thị giác là dễ tiếp cận nhất.
Thuật ngữ "truyền thống" ở Việt Nam có nghĩa là kỹ thuật và họa tiết thời tiền thuộc địa. Nhưng định nghĩa này có một điểm hạn chế. Nhiều loại hình nổi tiếng, bao gồm tranh sơn mài và tranh lụa, đã được trau chuốt dưới ảnh hưởng của thực dân Pháp tại Trường Mỹ thuật Đông Dương, thành lập ở Hà Nội năm 1925. Các nghệ sĩ Việt Nam đã học kỹ thuật sơn dầu, phối cảnh và vẽ ngoài trời của phương Tây. Sau đó, họ đã điều chỉnh các phương pháp này cho phù hợp với chất liệu địa phương. Kết quả là một phong cách lai ghép. Nó mang tính truyền thống về kỹ thuật nhưng hiện đại về nguồn gốc.
Điều này quan trọng vì du khách thường cho rằng "truyền thống" có nghĩa là cổ xưa. Một số loại hình biểu tượng chỉ mới xuất hiện vào những năm 1930. Biết được điều này giúp bạn hiểu mình đang xem gì và đang trả tiền cho cái gì.
Dòng thời gian tóm tắt lịch sử nghệ thuật Việt Nam
Thời tiền sử và thời đại đồ đồng (8.000 TCN – thế kỷ 1 TCN)
Nghệ thuật Việt Nam cổ nhất còn tồn tại đến ngày nay đến từ văn hóa Đông Sơn. Trống đồng của họ, được đúc từ năm 600 TCN đến năm 200 SCN, là những kiệt tác của nghề kim hoàn. Trống thể hiện các cảnh sinh hoạt hàng ngày, chiến tranh và nghi lễ. Chúng được trang trí bằng các họa tiết hình học, chim chóc và thuyền bè. Những bản gốc tốt nhất được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam ở Hà Nội.
Thời kỳ Bắc thuộc và độc lập (111 TCN – thế kỷ 15)
Trong hơn một nghìn năm, Việt Nam nằm dưới sự cai trị của Trung Quốc. Các kỹ thuật của Trung Quốc về gốm sứ, thư pháp và điêu khắc Phật giáo đã được tiếp thu và biến đổi. Thời nhà Lý (1009–1225) là một thời kỳ hoàng kim. Văn Miếu ở Hà Nội có từ thời kỳ này. Nhiều tượng Phật đẹp nhất của đất nước cũng có từ thời kỳ này. Rất ít tranh vẽ trước thế kỷ 15 còn tồn tại do khí hậu ẩm ướt của Việt Nam và sự mỏng manh của lụa và giấy.
Nghệ thuật cung đình nhà Nguyễn (1802–1945)
Triều đại phong kiến cuối cùng đã sản sinh ra những bức tranh cung đình chi tiết, chân dung hoàng gia và đồ gốm tráng men tinh xảo. Các lăng tẩm Huế là những phòng trưng bày nghệ thuật ngoài trời. Bộ sưu tập nghệ thuật cung đình nhà Nguyễn tốt nhất là tại Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế.
Thời kỳ thuộc địa Pháp và sự ra đời của hội họa hiện đại Việt Nam (1925–1945)
Đây là thời kỳ sản sinh ra những bức tranh Việt Nam nổi tiếng nhất. Trường Mỹ thuật Đông Dương đã đào tạo thế hệ họa sĩ hiện đại đầu tiên của Việt Nam. Họ đã điều chỉnh các kỹ thuật phương Tây cho phù hợp với chất liệu địa phương. Họ đã phát minh ra tranh sơn mài như một loại hình mỹ thuật. Họ đã biến tranh lụa từ thủ công dân gian thành nghệ thuật cao cấp. Thời kỳ này kết thúc với sự bùng nổ của Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất vào năm 1946.
Nghệ thuật thời chiến và hậu chiến (1945–1990)
Trong những năm chiến tranh, nghệ thuật ở miền Bắc bị chi phối bởi chủ nghĩa hiện thực cách mạng và tuyên truyền. Các nghệ sĩ ở miền Nam có nhiều tự do hơn. Sau khi thống nhất năm 1975, nhà nước kiểm soát hoạt động sáng tác nghệ thuật. "Nhóm Ngũ Hổ" xuất hiện vào những năm 1990 khi Việt Nam mở cửa trở lại với thế giới. Nhóm năm nghệ sĩ Hà Nội này đã phá vỡ ranh giới và giúp phục hưng nghệ thuật đương đại Việt Nam.
Các loại hình nghệ thuật truyền thống chính (và cách đánh giá chất lượng)
Tranh sơn mài
Tranh sơn mài là loại hình mỹ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam. Quy trình thực hiện rất tốn công sức. Các nghệ sĩ phủ 20 lớp sơn mài trở lên, chà nhám giữa mỗi lớp. Họ khảm vỏ trứng, xà cừ và vàng lá. Bề mặt được đánh bóng để có độ bóng sâu, phản chiếu.
Sơn mài thật cực kỳ cứng. Hãy cào nhẹ bằng móng tay. Nếu để lại vết, đó là nhựa thông rẻ tiền, không phải sơn mài thật. Tranh sơn mài thật đắt hơn tranh sơn dầu vì nguyên liệu và công sức. Một tác phẩm tốt của một nghệ sĩ vô danh có giá khởi điểm từ 5.000.000 VND (200 USD). Tác phẩm của các bậc thầy đắt hơn nhiều.
Các bậc thầy nên biết: Nguyễn Gia Trí (1908–1993) là người tiên phong của loại hình này. Công Quốc Hà (sinh năm 1964) là một nghệ sĩ đương đại hàng đầu. Đỗ Khải (sinh năm 1969) chuyên về các họa tiết hoa sen.
Tranh lụa
Tranh lụa Việt Nam khác với truyền thống Trung Quốc và Nhật Bản. Bảng màu nhẹ nhàng hơn. Màu sắc trong trẻo hơn. Chủ đề là những cảnh đời thường, không chỉ là phong cảnh hay cuộc sống cung đình.
Nguyễn Phan Chánh (1892–1984) là họa sĩ tranh lụa quan trọng nhất. Ông đã giành được sự công nhận quốc tế tại Triển lãm Thuộc địa Paris năm 1931. Tranh của ông thể hiện cuộc sống nông thôn Việt Nam với sự ấm áp và phẩm giá.
Để đánh giá chất lượng: giơ bức lụa lên trước ánh sáng. Lụa vẽ tay thật sẽ thấy rõ các nét cọ và sự hấp thụ màu không đều. Bản in máy có màu đồng nhất. Nếu một "bức tranh lụa" có giá dưới 500.000 VND (20 USD), gần như chắc chắn đó là bản in máy.
Tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ
Đây là một truyền thống 300 năm tuổi từ tỉnh Bắc Ninh, phía đông bắc Hà Nội. Các nghệ nhân khắc hình ảnh lên ván gỗ, sau đó in bằng các sắc tố tự nhiên. Màu đen từ than củi. Màu đỏ từ chu sa. Màu xanh từ gỉ đồng. Màu trắng từ vỏ trứng. Giấy là giấy dó, làm từ vỏ cây dó.
Các bản in rất mỏng manh và hiếm. Bản gốc xác thực rất khó tìm. Bạn có thể mua các bản sao hiện đại tại làng Đông Hồ hoặc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội. Sự khác biệt giữa bản in gốc và bản sao hiện đại là giấy và sắc tố. Bản gốc sử dụng giấy dó và màu tự nhiên. Bản sao sử dụng giấy sản xuất bằng máy và sơn tổng hợp.
Gốm sứ và đồ gốm
Việt Nam có một số làng gốm đáng ghé thăm. Bát Tràng, cách Hà Nội 30 phút, sản xuất đồ sứ tinh xảo. Chu Đậu chuyên về gốm xanh trắng phong cách cổ. Phù Lãng nổi tiếng với men nâu mộc mạc.
Các sản phẩm làm bằng tay có những điểm không đều nhẹ về hình dạng và men. Các sản phẩm đúc khuôn hoàn toàn đồng nhất. Gốm chất lượng có giá từ 200.000 VND đến 2.000.000 VND (8 đến 80 USD).
Đồ sơn mài (đồ vật trang trí)
Loại này khác với tranh sơn mài. Đồ sơn mài bao gồm hộp, khay, bình và đồ nội thất. Các màu truyền thống là đen, đỏ, nâu và vàng. Các nhà thiết kế hiện đại sử dụng màu sắc tươi sáng và họa tiết trừu tượng. Nơi mua tốt nhất là phố Hàng Trống, Hà Nội.
Tranh thêu tay
Tranh thêu máy được bán ở khắp mọi nơi. Các tác phẩm thêu tay mất nhiều tuần để hoàn thành. Bạn có thể phân biệt bằng cách nhìn vào mặt sau. Thêu máy có mặt sau đồng nhất, do máy tạo ra. Thêu tay có các mũi chỉ không đều. Tan My Design ở Hà Nội và làng lụa Văn Phúc là những trung tâm được công nhận. Giá cho tranh thêu tay dao động từ 1.000.000 VND đến 10.000.000 VND (40 đến 400 USD).
Múa rối nước
Loại hình nghệ thuật biểu diễn này là độc đáo của Việt Nam. Nó có nguồn gốc từ đồng bằng sông Hồng. Những người múa rối đứng ngập đến thắt lưng trong nước phía sau một bức màn. Họ điều khiển những con rối gỗ chạm khắc trên những cây sào dài. Nước che giấu các cây sào và tạo ra hiệu ứng đặc biệt. Một dàn nhạc đệm theo buổi biểu diễn. Địa điểm tốt nhất là Nhà hát Múa rối Nước Thăng Long ở Hà Nội. Hãy đặt vé trước.
Các nghệ sĩ mà mọi du khách nên biết
Bậc thầy tranh lụa
Nguyễn Phan Chánh (1892–1984) là cha đẻ của tranh lụa Việt Nam. Tác phẩm của ông được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Quốc gia Việt Nam. Lê Phổ (1907–2001) học ở Pháp và kết hợp chủ đề Việt Nam với trường phái ấn tượng Pháp. Mai Trung Thứ (1906–1980) vẽ trẻ em và cảnh gia đình với sự hài hước nhẹ nhàng.
Bậc thầy tranh sơn mài
Nguyễn Gia Trí (1908–1993) đã biến sơn mài từ thủ công mỹ nghệ thành mỹ thuật. Các tác phẩm quy mô lớn của ông là bảo vật quốc gia. Công Quốc Hà (sinh năm 1964) sử dụng sơn mài để vẽ cuộc sống đương đại Việt Nam. Đỗ Khải (sinh năm 1969) nổi tiếng với những bức tranh hoa sen rực rỡ.
Những người tiên phong của hội họa sơn dầu
Tô Ngọc Vân (1906–1954) đã vẽ "Thiếu nữ bên hoa huệ", bức tranh Việt Nam nổi tiếng nhất. Nó được treo tại Bảo tàng Mỹ thuật Quốc gia Việt Nam. Bùi Xuân Phái (1920–1988) vẽ khu phố cổ Hà Nội một cách say mê. Phong cách "Phố Phái" của ông đã trở thành biểu tượng.
Nghệ sĩ đương đại có cội nguồn truyền thống
Phạm Hoàng Minh vẽ cảnh phố phường Hà Nội với nét hoài niệm. "Nhóm Ngũ Hổ" bao gồm Hồng Việt Dũng, Hà Trí Hiếu, Đặng Xuân Hòa, Trần Lương và Phạm Quang Vinh. Họ đã phục hưng nghệ thuật đương đại Việt Nam vào những năm 1990.
Nơi xem nghệ thuật truyền thống Việt Nam (bảo tàng và phòng trưng bày)
Hà Nội
Bảo tàng Mỹ thuật Quốc gia Việt Nam là bộ sưu tập công cộng tốt nhất. Phí vào cửa là 40.000 VND (1,60 USD). Bảo tàng bao gồm tất cả các thời kỳ từ trống Đông Sơn đến nghệ thuật đương đại. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam có bộ sưu tập thời đại đồ đồng tốt nhất. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trưng bày nghệ thuật dân gian, tranh Đông Hồ và hàng dệt may của dân tộc thiểu số. Việc dạo quanh các phòng trưng bày trên phố Tràng Tiền và Hàng Trống đáng để dành một buổi chiều.
Thành phố Hồ Chí Minh
Bảo tàng Mỹ thuật nằm trong một tòa nhà thuộc địa xinh đẹp. Nó có một bộ sưu tập hiện đại phong phú. Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh nhỏ hơn nhưng được tuyển chọn tốt.
Huế
Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế trưng bày nghệ thuật cung đình nhà Nguyễn. Các lăng tẩm hoàng gia là những khu vườn điêu khắc ngoài trời.
Hội An
Các phòng trưng bày tư nhân nằm dọc đường Nguyễn Thái Học. Reaching Out là một cửa hàng thương mại công bằng bán đồ gốm và tranh thêu do các nghệ nhân khuyết tật làm ra. Các xưởng làm đèn lồng cho phép bạn tự mình trải nghiệm nghề thủ công.
Cách mua nghệ thuật Việt Nam mà không bị chặt chém
Khung giá cho tác phẩm chính hãng
| Loại hình nghệ thuật | Chất lượng thấp (USD) | Chất lượng tốt (USD) | Chất lượng đầu tư (USD) |
|---|---|---|---|
| Tranh lụa | Dưới 20 | 40-120 | 400-4.000+ |
| Tranh sơn mài | Dưới 50 | 200-500 | 1.000-10.000+ |
| Gốm sứ | Dưới 5 | 8-80 | 100-500+ |
| Tranh Đông Hồ | Dưới 10 | 20-50 | 100-500+ |
| Tranh thêu tay | Dưới 20 | 40-200 | 400-4.000+ |
Dấu hiệu của chất lượng và dấu hiệu cảnh báo
Đối với tranh lụa: giơ lên trước ánh sáng. Tìm các nét cọ. Lướt ngón tay trên bề mặt. Lụa vẽ tay có kết cấu. Bản in máy thì mịn.
Đối với sơn mài: cào nhẹ bằng móng tay. Sơn mài thật cứng như đá. Nhựa thông rẻ tiền dễ bị xước. Nhìn vào lớp khảm. Vỏ trứng thật có vết nứt và cạnh không đều. Khảm giả hoàn toàn đồng nhất.
Đối với gốm sứ: kiểm tra phần đế. Sản phẩm làm bằng tay có độ không đều nhẹ. Sản phẩm của nhà máy hoàn toàn đối xứng. Tìm dấu hiệu của người thợ gốm.
Đối với "đồ cổ": hầu như không có gì được bán ở các chợ du lịch là thực sự cũ. Hãy coi mọi thứ là đồ sao chép. Nếu giá có vẻ quá thấp cho một món đồ cổ thật, thì đó là đồ sao chép.
Nơi KHÔNG nên mua
Tránh các chợ du lịch như Đồng Xuân ở Hà Nội và Bến Thành ở Thành phố Hồ Chí Minh. Hầu hết các sản phẩm được bán ở đây đều được sản xuất tại nhà máy. Tránh những người bán hàng rong gần đền chùa. Tránh các "phòng trưng bày nghệ thuật" thực chất là cửa hàng lưu niệm. Luôn mua từ các phòng trưng bày có uy tín với giấy chứng nhận tính xác thực.
Vận chuyển và hải quan
Các tác phẩm nhỏ có thể mang lên máy bay. Tranh lớn cần được đóng gói chuyên nghiệp. Hầu hết các phòng trưng bày có thể sắp xếp vận chuyển. Khai báo giá trị trung thực. Thuế hải quan khác nhau tùy theo quốc gia. Yêu cầu phòng trưng bày cung cấp hóa đơn và giấy chứng nhận tính xác thực.
Các làng nghề đáng ghé thăm
Từ Hà Nội
Bát Tràng (gốm sứ) cách trung tâm Hà Nội 30 phút. Đi xe buýt 47A từ ga Long Biên. Hãy ghé thăm các xưởng, không chỉ các phòng trưng bày. Đông Hồ (tranh khắc gỗ) cách đó 1,5 giờ. Đi sớm vào buổi sáng. Văn Phúc (dệt lụa) cách đó 1 giờ. Hạ Thái (đồ sơn mài) cách đó 1 giờ.
Từ Hội An
Thanh Hà (làng gốm) cách thị trấn 3 km. Thuê một chiếc xe đạp. Kim Bồng (chạm khắc gỗ) cần đi thuyền ngắn qua sông. Trà Quế (làng rau) không phải là nghệ thuật, nhưng thường được kết hợp với các tour thủ công mỹ nghệ.
Nghệ thuật truyền thống trong văn hóa hiện đại Việt Nam
Các nghệ sĩ đương đại Việt Nam đang phục hồi các kỹ thuật truyền thống. Các nhà sưu tập trẻ đang khám phá lại tranh Đông Hồ. Tranh sơn mài đã đến được các nhà đấu giá quốc tế. Christie's và Sotheby's đã bán các tác phẩm sơn mài Việt Nam với giá kỷ lục.
Sự căng thẳng giữa bảo tồn và thương mại hóa là có thật. Một số làng hiện nay sản xuất hàng loạt cho khách du lịch. Những làng khác duy trì các kỹ thuật đích thực. Cách tốt nhất để hỗ trợ các nghệ nhân chân chính là mua trực tiếp từ các xưởng, không qua trung gian.
Các câu hỏi thường gặp về nghệ thuật Việt Nam (đã được giải đáp)
Nghệ thuật Việt Nam chỉ là bản sao của nghệ thuật Trung Quốc?
Không. Ảnh hưởng của Trung Quốc là đáng kể, nhưng nghệ thuật Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt. Tranh lụa sử dụng bảng màu nhẹ nhàng hơn. Tranh sơn mài là một phát minh của Việt Nam. Men gốm khác nhau. Truyền thống nghệ thuật dân gian của tranh Đông Hồ không có phiên bản tương đương ở Trung Quốc.
Tại sao tranh sơn mài là độc đáo của Việt Nam?
Trường mỹ thuật Pháp đã khuyến khích thử nghiệm với các chất liệu địa phương. Các nghệ sĩ Việt Nam đã giải quyết các vấn đề kỹ thuật mà các nghệ sĩ sơn mài Trung Quốc và Nhật Bản chưa từng thử. Họ đã trộn các sắc tố vào chính lớp sơn mài. Họ đạt được chiều sâu và độ sáng qua nhiều lớp và đánh bóng. Kỹ thuật này không tồn tại ở nơi nào khác.
Điều gì đã xảy ra với nghệ thuật Việt Nam trong những năm chiến tranh?
Đất nước bị chia cắt. Ở miền Bắc, các nghệ sĩ làm việc dưới sự kiểm soát của nhà nước. Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa và tuyên truyền là những phong cách chính thức. Ở miền Nam, các nghệ sĩ có nhiều tự do hơn và thử nghiệm với trường phái trừu tượng và biểu hiện. Nhiều nghệ sĩ đã chạy sang Pháp. Thế hệ hậu chiến đã kết nối lại với truyền thống trong khi tiếp thu những ảnh hưởng quốc tế.