Bài viết này giới thiệu những công trình thuộc địa quan trọng nhất tại các thành phố lớn của Việt Nam. Chúng tôi cung cấp bối cảnh lịch sử mà không hoài niệm. Những tòa nhà này là một phần trong câu chuyện của Việt Nam. Chúng không phải di tích lãng mạn. Chúng là không gian chức năng đã được thích nghi, tái sử dụng, và trong một số trường hợp, bị lãng quên.
Lý do người Pháp xây dựng theo cách đó
Người Pháp xây dựng để kiểm soát và tạo sự thoải mái. Kiến trúc phục vụ hai mục đích: khẳng định quyền lực và khiến người châu Âu cảm thấy như ở nhà giữa khí hậu nhiệt đới.
Tòa nhà thuộc địa Pháp điển hình kết hợp hình thức tân cổ điển châu Âu với sự thích nghi địa phương. Cửa chớp, trần nhà cao, hiên và cửa sổ lớn giúp không khí lưu thông trong thời tiết nóng. Màu vàng được ưa chuộng vì rẻ và bền. Mái ngói đỏ và cửa sổ vòm trở thành tiêu chuẩn.
Những tòa nhà này không dành cho người Việt. Chúng được xây cho quan chức Pháp, sĩ quan quân đội và thương nhân giàu có. Người Việt phần lớn bị loại khỏi những không gian này cho đến khi giành độc lập.
Hiện nay, những tòa nhà này là của người Việt. Bưu điện vẫn xử lý thư tín. Nhà hát lớn vẫn tổ chức biểu diễn. Biệt thự đã trở thành khách sạn hoặc nhà ở tư nhân. Quá khứ thuộc địa là một lớp trong kết cấu đô thị, chứ không phải lớp định hình.
Hà Nội: nhà hát lớn, nhà thờ lớn và khu hành chính
Hà Nội có mật độ kiến trúc thuộc địa Pháp dày đặc nhất cả nước. Thành phố là thủ đô của Đông Dương thuộc Pháp từ 1902 đến 1954. Người Pháp xây dựng các đại lộ rộng lớn, tòa nhà hành chính và khu dân cư quanh Hồ Hoàn Kiếm và khu vực nay gọi là Khu phố Pháp.
Nhà hát Lớn Hà Nội (số 1 Tràng Tiền) là tòa nhà thuộc địa dễ nhận biết nhất. Hoàn thành năm 1911, nó được mô phỏng theo Palais Garnier ở Paris. Công trình mất bảy năm xây dựng. Vật liệu nhập khẩu từ Pháp. Nội thất có sàn đá cẩm thạch, đèn chùm pha lê và khán phòng 900 chỗ.
Nhà hát Lớn không chỉ là địa điểm văn hóa. Nó là biểu tượng của nền văn minh Pháp áp đặt lên dân tộc bị đô hộ. Sau độc lập, nó trở thành địa điểm chính trị quan trọng. Việt Minh từng sử dụng cho các cuộc họp. Ngày nay, nhà hát tổ chức biểu diễn và mở tour tham quan. Vé biểu diễn từ 100.000 đến 500.000 VND (4 đến 20 USD). Không phải lúc nào cũng vào tham quan tự do được. Hãy kiểm tra lịch trình trước.
Nhà thờ Lớn Hà Nội (số 40 Nhà Chung) hoàn thành năm 1886. Thiết kế tân Gothic giống Nhà thờ Đức Bà Paris. Nhà thờ được xây trên nền một ngôi chùa Phật giáo cũ, đã bị phá bỏ. Đây là hành động cố tình thay thế văn hóa. Hiện nhà thờ vẫn hoạt động. Thánh lễ diễn ra hàng ngày. Mặt ngoài miễn phí tham quan. Nội thất mở cửa ngoài giờ lễ.
Nhà khách Chính phủ (số 12 Ngô Quyền) nguyên là Dinh Toàn quyền Pháp. Xây dựng năm 1901, hiện dùng cho các chức năng nghi lễ cấp nhà nước. Tòa nhà không mở cửa cho công chúng, nhưng mặt ngoài đáng để xem. Nó nằm trên con phố rợp bóng cây trong Khu phố Pháp.
Các tòa nhà đáng chú ý khác ở Hà Nội:
- Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (số 47 Hàng Đầu) – trước là Ngân hàng Đông Dương, hoàn thành 1925
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (số 1 Tràng Tiền) – trước là Trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp, hoàn thành 1932
- Khách sạn Sofitel Legend Metropole (số 15 Ngô Quyền) – khai trương 1901, vẫn hoạt động
Mẹo nhỏ: Khu phố Pháp có thể đi bộ tham quan. Bắt đầu từ Nhà hát Lớn, đi về phía nam dọc Tràng Tiền, sau đó vòng qua các phố Ngô Quyền và Lý Thái Tổ. Toàn bộ chuyến đi mất khoảng 90 phút.
Thành phố Hồ Chí Minh: bưu điện, nhà thờ Đức Bà và tòa thị chính
Sài Gòn là thủ đô thương mại của Đông Dương thuộc Pháp. Kiến trúc ở đây trang trí công phu và hoành tráng hơn Hà Nội. Người Pháp xây dựng các đại lộ rộng lớn, chợ trung tâm và tòa nhà công cộng uy nghi.
Bưu điện Trung tâm Sài Gòn (số 2 Công xã Paris) là tòa nhà thuộc địa được chụp ảnh nhiều nhất Việt Nam. Hoàn thành năm 1891, nó do công ty của Gustave Eiffel thiết kế. Tòa nhà kết hợp yếu tố Phục hưng và Gothic. Nội thất có trần hình vòm, chân dung lớn của Hồ Chí Minh và các buồng điện thoại gỗ vẫn hoạt động.
Bưu điện vẫn đang hoạt động. Người dân và du khách gửi thư, bưu kiện ở đây. Nó mở cửa hàng ngày từ 7:00 sáng đến 7:00 tối. Vào cửa miễn phí.
Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn nằm đối diện bưu điện. Xây dựng bắt đầu năm 1863 và hoàn thành năm 1880. Tất cả vật liệu vận chuyển từ Pháp. Gạch đỏ từ Toulouse. Cửa sổ kính màu làm ở Chartres.
Nhà thờ đang được cải tạo từ năm 2017. Mặt ngoài bị che một phần bằng giàn giáo. Nội thất đóng cửa với du khách. Dự kiến hoàn thành năm 2027. Quảng trường trước nhà thờ là điểm hẹn phổ biến.
Tòa thị chính Thành phố Hồ Chí Minh (số 86 Lê Thánh Tôn) hoàn thành năm 1908. Nguyên là tòa thị chính thực dân Pháp. Tòa nhà không mở cửa công cộng, nhưng mặt tiền là một trong những ví dụ điển hình nhất về kiến trúc thuộc địa. Tượng Hồ Chí Minh phía trước được thêm vào sau năm 1975.
Các tòa nhà đáng chú ý khác ở Sài Gòn:
- Nhà hát Thành phố (số 7 Quảng trường Lam Sơn) – còn gọi là Nhà hát Lớn Sài Gòn, hoàn thành 1900
- Bảo tàng Mỹ thuật (số 97A Phó Đức Chính) – đặt trong biệt thự thuộc địa xây năm 1929
- Khách sạn Continental (số 132-134 Đồng Khởi) – khai trương 1880, vẫn hoạt động
Mẹo nhỏ: Khu vực quanh Nhà thờ Đức Bà và Bưu điện Trung tâm rất thân thiện với người đi bộ. Ghé thăm vào sáng sớm (trước 8:00) để tránh đông đúc và cái nóng.
Đà Lạt: biệt thự nghỉ dưỡng trên đồi và ga xe lửa
Đà Lạt được người Pháp phát triển làm nơi nghỉ dưỡng trên đồi. Thành phố nằm ở độ cao 1.500 mét so với mực nước biển. Khí hậu mát mẻ quanh năm. Hàng trăm biệt thự được xây ở đây từ 1900 đến 1945.
Ga Đà Lạt (số 1 Quang Trung) hoàn thành năm 1938. Thiết kế pha trộn giữa Art Deco và kiến trúc Tây Nguyên bản địa. Ba đầu hồi tượng trưng cho ba đỉnh của dãy Lang Biang. Nhà ga phục vụ tuyến Đà Lạt - Tháp Chàm, một trong những tuyến đường sắt đẹp nhất Việt Nam. Tuyến bị hư hỏng trong chiến tranh và đóng cửa một phần. Hiện chỉ có tàu du lịch ngắn chạy đến làng Trại Mát. Vé khứ hồi 108.000 VND (4,50 USD).
Biệt thự Đà Lạt rải rác khắp thành phố. Khu vực tập trung nhiều nhất là quanh Trần Hưng Đạo và khu phố Pháp cũ gần Khách sạn Đà Lạt Palace. Nhiều biệt thự đã thành khách sạn, nhà nghỉ và quán cà phê. Một số bị bỏ hoang, cây cối mọc um tùm.
Các biệt thự đáng chú ý:
- Khách sạn Palace (số 2 Trần Phú) – nguyên là Lang Bian Palace, xây 1922
- Dinh Bảo Đại (số 1 Triệu Việt Vương) – biệt thự thuộc địa của vị hoàng đế cuối cùng
- Nhà thờ Domaine de Marie (số 1 Ngô Quyền) – tu viện mái cong đặc biệt
Mẹo nhỏ: Thuê xe máy là cách tốt nhất khám phá biệt thự Đà Lạt. Nhiều căn nằm trên đường hẹp, quanh co. Đi bộ có thể nhưng khá mệt do đồi núi. Xem hướng dẫn thuê xe máy Đà Lạt để biết chi tiết.
Hải Phòng: thành phố cảng thuộc địa bị lãng quên
Hải Phòng là cảng chính của Đông Dương thuộc Pháp. Thành phố nhận đầu tư thuộc địa đáng kể. Hiện nay nó thường bị du khách bỏ qua, là điểm đến tốt cho ai quan tâm kiến trúc mà không đông đúc.
Nhà hát Lớn Hải Phòng (số 30 Trần Hưng Đạo) hoàn thành năm 1912. Nhỏ hơn nhà hát Hà Nội nhưng cùng phong cách. Tòa nhà dùng cho biểu diễn và sự kiện công cộng. Mặt ngoài miễn phí. Vào bên trong tùy lịch trình.
Nhà thờ Chính tòa Đức Mẹ Mân Côi (số 46 Hoàng Văn Thụ) xây từ 1872 đến 1886. Thiết kế tân Gothic với hai tháp chuông và cửa sổ hoa hồng lớn. Nhà thờ đang hoạt động. Thánh lễ hàng ngày.
Trung tâm Hải Phòng có mạng lưới đường phố với các tòa nhà thời thuộc địa. Đáng chú ý:
- Tòa thị chính cũ (nay là Ủy ban Nhân dân) trên Điện Biên Phủ
- Bảo tàng Hải Phòng (số 66 Điện Biên Phủ)
- Khu chợ trung tâm quanh Quang Trung
Hải Phòng cách Hà Nội 100 km. Tàu hỏa mất 2 giờ. Xe buýt cũng có. Thành phố có thể tham quan trong ngày hoặc nghỉ qua đêm.
Mẹo nhỏ: Khu phố thuộc địa Hải Phòng nhỏ gọn. Đi bộ từ nhà hát lớn đến nhà thờ. Dừng ở quán cà phê địa phương. Thành phố này giống Hà Nội 20 năm trước.
Bảng so sánh kiến trúc thuộc địa theo thành phố
| Thành phố | Tòa nhà chính | Năm hoàn thành | Phí vào cửa | Khả năng tiếp cận |
|---|---|---|---|---|
| Hà Nội | Nhà hát Lớn | 1911 | 100.000-500.000 VND (4-20 USD) | Chỉ tham quan có hướng dẫn |
| TP. Hồ Chí Minh | Bưu điện Trung tâm | 1891 | Miễn phí | Mở cửa hàng ngày, đang hoạt động |
| Đà Lạt | Ga xe lửa | 1938 | 108.000 VND (4,50 USD) | Chỉ tàu du lịch |
| Hải Phòng | Nhà hát Lớn | 1912 | Miễn phí (bên ngoài) | Vào bên trong tùy sự kiện |
Lưu ý thực tế khi tham quan
Giờ mở cửa. Tòa nhà chính phủ thường đóng cửa nghỉ trưa (11:30 sáng đến 1:30 chiều). Hãy kiểm tra trước. Bưu điện và chợ có giờ dài hơn.
Chụp ảnh. Hầu hết đều cho phép. Một số tòa nhà chính phủ hạn chế chụp trong nhà. Chân máy có thể cần xin phép.
Trang phục. Tòa nhà tôn giáo yêu cầu che vai và đầu gối. Nhà hát lớn có thể có quy định trang phục cho buổi biểu diễn.
Ngôn ngữ. Biển báo bằng tiếng Việt. Một số tòa nhà có thông tin tiếng Anh. Hướng dẫn viên hoặc audio tour rất hữu ích.
Thời tiết. Hà Nội và Hải Phòng nóng ẩm từ tháng 5 đến tháng 10. Đà Lạt mát mẻ quanh năm. TP. Hồ Chí Minh nóng quanh năm. Xem mặc gì ở Việt Nam vào tháng 5 cho nữ để biết mẹo đóng gói.
Di chuyển. Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh có taxi và gọi xe tin cậy. Đà Lạt tốt nhất nên khám phá bằng xe máy. Hải Phòng có thể đi bộ ở trung tâm. Xem Grab có hoạt động ở Việt Nam không để biết thêm.
Di sản vượt ra ngoài những tòa nhà
Kiến trúc thực dân Pháp tại Việt Nam không phải công viên giải trí. Nó là phần sống động của cảnh quan đô thị. Người Việt đã tái sử dụng những tòa nhà này cho mục đích của mình. Bưu điện vẫn xử lý thư tín. Nhà hát lớn vẫn tổ chức biểu diễn. Biệt thự trở thành nhà ở và khách sạn.
Hiểu bối cảnh thuộc địa giúp du khách nhìn thấy những tòa nhà này rõ ràng. Chúng từng là công cụ kiểm soát. Chúng cũng là không gian nơi người Việt làm việc, kháng cự và giành lại. Kiến trúc thì đẹp. Nhưng nó cũng nhắc nhở về một lịch sử khó khăn.
Với du khách muốn tìm hiểu sâu hơn, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh tại TP. Hồ Chí Minh cung cấp góc nhìn Việt Nam về thời thuộc địa và chiến tranh. Các tour DMZ từ Huế đề cập đến cuộc xung đột kết thúc sự can dự của Pháp.
Câu hỏi thường gặp
H: Tòa nhà thực dân Pháp tại Việt Nam có mở cửa cho công chúng không? Hầu hết đều mở cửa dưới dạng tòa nhà đang hoạt động hoặc bảo tàng. Tòa nhà chính phủ có thể hạn chế ra vào. Hãy kiểm tra trước khi đến.
H: Thành phố nào có kiến trúc thực dân Pháp đẹp nhất? Hà Nội có mật độ cao nhất các tòa nhà được bảo tồn tốt. TP. Hồ Chí Minh có các ví dụ trang trí công phu nhất. Đà Lạt có biệt thự nghỉ dưỡng trên đồi độc đáo.
H: Tôi có thể ở trong tòa nhà thực dân Pháp không? Có. Sofitel Legend Metropole ở Hà Nội và Khách sạn Continental ở Sài Gòn là những ví dụ nổi tiếng.
H: Có phí vào cửa không? Xem mặt ngoài thường miễn phí. Vào bên trong từ miễn phí đến 500.000 VND (20 USD) cho buổi biểu diễn tại nhà hát lớn.
H: Mất bao lâu để tham quan kiến trúc thuộc địa ở Hà Nội? Đi bộ tập trung vào Khu phố Pháp mất 2 đến 3 giờ. Thêm thời gian tham quan bên trong Nhà hát Lớn và Bảo tàng Lịch sử.
H: Có tour tham quan có hướng dẫn không? Có. Một số công ty cung cấp tour đi bộ tập trung vào kiến trúc thuộc địa. Tự khám phá cũng dễ dàng ở cả bốn thành phố.
H: Thời điểm nào tốt nhất để tham quan? Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 tốt nhất cho miền Bắc. TP. Hồ Chí Minh tham quan quanh năm. Đà Lạt mát mẻ quanh năm. Xem thời tiết Việt Nam theo tháng để biết chi tiết.